Spis treści

Słowo wstępne

TEMAT NUMERU

Zakupy według potrzeb

ARMIA

Nadjeżdżają Rosomaki

Krok ku niezależności

MILITARIA

Systemie, ulecz się sam

Tukan na smyczy

STRATEGIE

Człowiek w pętli

Gdy pada zasilanie

HISTORIA

Keith w Warszawie

Przeznaczeniem moim była Afryka

PO SŁUŻBIE

Katorżniczka z przypadku

Jak przejść do historii?

Publikacja zawiera wybrane artykuły z miesięcznika „Polska Zbrojna”.

WOJSKOWY INSTYTUT WYDAWNICZY

Aleje Jerozolimskie 97, 00-909 Warszawa

sekretariat@zbrojni.pl

tel.: 261 849 008, 261 849 007

polska-zbrojna.pl

MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ

POLSKA ZBROJNA 9/2025

Słowo wstępne

W ciągu trzech miesięcy Rosja wytwarza cztery razy więcej amunicji artyleryjskiej niż kraje NATO w ciągu roku. Rosnący potencjał militarny tego państwa to dla Sojuszu i Unii Europejskiej potężne wyzwanie.

MAGDALENA KOWALSKA-SENDEK

Odysproporcji dotyczącej produkcji uzbrojenia mówił podczas szczytu Sojuszu Północnoatlantyckiego w Hadze Mark Rutte, sekretarz generalny NATO. Statystyki nie są tu optymistyczne, zwłaszcza jeśli się weźmie pod uwagę, że Rosja ma 25 razy mniejszą gospodarkę niż wszystkie państwa Sojuszu Północnoatlantyckiego. Jednak obawy dotyczące tempa, w jakim się ona zbroi, to przecież nie nowość. Rozpędzoną w warunkach wojennych rosyjską gospodarkę obserwujemy od dłuższego czasu.

Remedium na imperialne zapędy Moskwy ma być zwiększenie produkcji i wzrost wydatków na obronność. Sojusznicy zgodzili się już na podniesienie poziomu finansowania do 5% produktu krajowego brutto (Polska już teraz przeznacza na zbrojenia 4,7% PKB). Problemem jest tu jednak czas. Budżety obronne mają w krajach członkowskich rosnąć sukcesywnie do 2035 roku, a przecież Europa już teraz potrzebuje gwałtownego przyspieszenia produkcji systemów rakietowych dalekiego zasięgu, dronów, czołgów, a przede wszystkim amunicji.

O produkcji czołgów i amunicji w ostatnich tygodniach sporo mówi się także w Polsce. Na początku sierpnia tego roku Ministerstwo Obrony Narodowej podpisało bowiem umowę dotyczącą zakupu 180 czołgów K2 i zapowiedziało transfer technologii od koreańskiego partnera. Zgodnie z zapisami dokumentu spośród zamówionych czołgów 61 ma być zmontowanych w Polsce. O budowaniu silnego przemysłu zbrojeniowego i niezależności od dostaw zewnętrznych usłyszeliśmy także w związku z wytwarzaniem amunicji wielkokalibrowej 155 mm. Według deklaracji polityków za dwa lata polska produkcja w stu procentach zabezpieczy potrzeby naszego wojska pod tym względem. Do końca 2028 roku mają bowiem powstać u nas trzy nowe fabryki amunicji. Przeskok będzie zatem znaczny, jeśli się weźmie pod uwagę, że w 2023 produkowaliśmy około 5 tys. sztuk amunicji 155 mm rocznie, a w 2025 roku mamy osiągnąć poziom 30 tys.

W sprawach modernizacji technicznej naszej armii dzieje się zresztą w ostatnim czasie bardzo dużo. Dość wspomnieć np. o zakupie samolotów F-35, śmigłowców Apache, uzbrojenia do samolotów FA-50 czy podpisaniu umowy na – prowadzoną w polskich zakładach – modernizację myśliwców F-16. O potrzebach polskiej armii i możliwościach przemysłu zbrojeniowego, a także o udoskonaleniu systemu pozyskiwania sprzętu wojskowego dla sił zbrojnych przeczytacie na łamach wrześniowego wydania „Polski Zbrojnej”. Zachęcamy też do lektury specjalnego dodatku, który przygotowaliśmy z myślą o kolejnej edycji Międzynarodowego Salonu Przemysłu Obronnego.

Dobrej lektury!

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Temat numeru

Zakupy według potrzeb

Z gen. dyw. Krzysztofem Zielskim, gen. bryg. Arturem Kuptelem, Janem Grabowskim oraz Marcinem Kubicą, czyli przedstawicielami Wojska Polskiego i przemysłu zbrojeniowego, o udoskonaleniu systemu pozyskiwania sprzętu wojskowego dla Sił Zbrojnych RP oraz o relacjach pomiędzy wojskiem a działającym na jego rzecz przemysłem obronnym rozmawiają Krzysztof Wilewski oraz Tadeusz Wróbel.

System pozyskiwania sprzętu wojskowego dla polskiej armii jest wielopoziomowy. Trzeba przeprowadzić wiele formalnych procedur, zanim dojdzie do zakupu. Przy czym istnieją różne sposoby jego realizacji – chociażby przetarg lub negocjacje z konkretnym dostawcą, nabycie gotowego już produktu lub licencji produkcyjnej. Jak Panowie oceniają obecny system pozyskiwania sprzętu wojskowego w Polsce?

Krzysztof Zielski: Musimy pamiętać, że istotą pozyskiwania sprzętu wojskowego na potrzeby Sił Zbrojnych RP nie są zakupy poszczególnych egzemplarzy. Zamawiamy ich dziesiątki, setki, tysiące. Skomplikowana materia zaspokajania potrzeb i budowania kompletnych zdolności przekładających się na odporność państwa, wymagająca wdrażania różnego rodzaju sprzętu, spełniającego oczekiwania określone w planach operacyjnych, sprawia, że mamy do czynienia z naprawdę złożonym procesem, którego realizacja de facto musi zajmować sporo czasu. W tym kontekście żaden z systemów zakupu uzbrojenia nigdy nie będzie doskonały, bo konieczna jest jego ciągła adaptacja i dopracowywanie, m.in. po to, aby przyspieszać realizację poszczególnych etapów i zapewniać jak największą efektywność finansową oraz wykonawczą. Największą jego słabością w mojej ocenie jest spowolniony czas reakcji na zmiany zachodzące w środowisku bezpieczeństwa.

Jaka jest zatem recepta na przyspieszenie wprowadzania zmian? Konflikt w Ukrainie unaocznił nam, że perspektywa lat, a nawet miesięcy jest zbyt duża.

Krzysztof Zielski: Sztab Generalny jest bardzo mocno zaangażowany w prace nad budową nowego modelu planowania i programowania rozwoju Sił Zbrojnych RP, w tym systemu realizacji zakupów sprzętu wojskowego. Oczekujemy, że nowe rozwiązania pozwolą nam w sposób bardziej otwarty i elastyczny modelować poszczególne etapy procesu pozyskiwania sprzętu, ujętego w programie rozwoju Sił Zbrojnych RP [obecnie rozpisany na lata 2025–2039].

Czy w tak dynamicznie zmieniającym się środowisku bezpieczeństwa, jakie mamy obecnie, jest sens przywiązywać się do tak długofalowych dokumentów jak ten program?

Krzysztof Zielski: Oczywiście, bo budowanie przyszłościowych zdolności wojska wymaga spojrzenia na plany w perspektywie długoletniej, często wykraczającej nawet poza horyzont 15 lat. Owszem, takie planowanie w sytuacjach dotyczących poszczególnych zamówień może wydawać się zbyt długie, ale w przypadku kluczowego, zaawansowanego uzbrojenia – pozyskiwanego najczęściej jako kompletny system, łącznie z uzupełniającymi go, zazębiającymi się ze sobą zdolnościami towarzyszącymi, w tym pakietem logistycznym związanym ze wsparciem eksploatacji na kolejne 30 lat – musimy mówić o kontraktach z czasem realizacji w okresie dziesięcioletnim, a nawet dłuższym.

Marcin Kubica: Dlatego niezbędna jest kwerenda potencjału wytwórczego przemysłu krajowego, choćby z poziomu planowania. Jeśli mamy plany w tak długim horyzoncie czasowym, warto na początku przeanalizować, czy przemysł jest w stanie pozytywnie odpowiedzieć na wyzwania stawiane przez Sztab Generalny WP czy szeroko pojęte siły zbrojne.

Artur Kuptel: Pamiętajmy o tym, że nasz system pozyskiwania sprzętu wojskowego jest wieloetapowy, wieloinstytucjonalny, wielopoziomowy, wieloresortowy, a czasami międzynarodowy. 

Jednym słowem – megaskomplikowany?

Artur Kuptel: Właśnie. Obszar, w którym przychodzi działać naszym żołnierzom, pracownikom, ekspertom, jest niezwykle skomplikowany. Wszystkie bowiem kwestie polityczne, ekonomiczne, finansowe związane z zamawianiem sprzętu skupiają się w Agencji Uzbrojenia jak w soczewce, ale nie na wszystkie mamy wpływ! Trzeba pamiętać o roli polityki i polityków w tym bardzo skomplikowanym świecie zakupowym. Można sparafrazować w tym miejscu słowa Carla von Clausewitza [wojskowy, teoretyk wojny pochodzący z Prus], że pozyskiwanie sprzętu wojskowego jest kontynuacją polityki, ale innymi środkami.

Marcin Kubica: Ważnym elementem, m.in. w procesach zakupowych, jest daleko posunięta specjalizacja. Nie mamy czasu na eksperymenty i poszukiwania rozwiązań. Krajowy przemysł zdaje się legitymować już określonymi referencjami i potencjałem, które reprezentuje w większości nasz strategiczny partner, Polska Grupa Zbrojeniowa. My w Grupie WB również specjalizujemy się w produkcji określonego sprzętu. To tworzy pole do bardzo skutecznej współpracy z PGZ-etem, co już znalazło potwierdzenie zarówno w formach podwykonawstwa, jak i konsorcjalnych. Wydaje się, że taka formuła kooperacji powinna być kontynuowana.

ORP „Ratownik” przeznaczony dla marynarki wojennej

Czy Agencja Uzbrojenia dysponuje odpowiednim potencjałem, chociażby osobowym – bo zatrudnia tylko kilkaset osób – by skutecznie realizować swe zadania?

Artur Kuptel: Niewątpliwie liczba naszego personelu jest niewspółmiernie mała, jeśli spojrzeć na realizowane zadania. W krótkim czasie, od 2022 roku, liczba projektów i poziom finansowania zadań wykonywanych w Agencji Uzbrojenia się zwielokrotniły, a liczba personelu pozostaje nadal na bardzo podobnym poziomie – to około 500 osób. A gdyby wliczyć kluczowe dla jej działalności rejonowe przedstawicielstwa wojskowe – których zasoby chcieliśmy w większym stopniu zintegrować ze strukturą AU, aby osiągnąć efekt synergii – liczba ta by się podwoiła. Obecnie jednak takie rozwiązanie stanęło pod znakiem zapytania. Dla kontrastu we Francji, która ma siły zbrojne podobnej liczebności jak Polska, odpowiednik naszej Agencji Direction Générale de l’Armement [DGA] zatrudnia kilkanaście tysięcy osób. Szwedzki odpowiednik Försvarets Materielverk [FMV] ma około 3,5 tys. pracowników. Bliźniacze instytucje jak Defense Acquisition Program Administration [DAPA] w Korei Południowej czy Savunma Sanayii Başkanlığı [SSB] w Turcji liczą po kilka tysięcy specjalistów.

Jak tak niewielka liczba pracowników przekłada się na realizowane przez Was projekty?

Artur Kuptel: Kiedy rozpocząłem kierowanie Agencją w 2022 roku, wdrożyliśmy, pomimo struktury hierarchicznej, przy realizacji wybranych zadań tzw. tryb projektowy. Przyjęliśmy wówczas, że przy dobrze zarządzanych programach pracuje od trzech do pięciu ekspertów, do których mogą dołączyć kolejni, gdy zajdzie taka potrzeba. W tej chwili Agencja zarządza ponad czterystoma projektami o łącznej wartości około 560 mld złotych.

I podczas tych negocjacji zachodnie koncerny są wspierane przez największe kancelarie prawne na świecie. Czy istnieje ryzyko, że przez niedobory kadrowe zawarte umowy będą dla nas niekorzystne?

Artur Kuptel: Jeżeli chodzi o wiedzę ekspercką, na pewno nie ma żadnej dysproporcji, bo mamy specjalistów o ponadprzeciętnym doświadczeniu i dużej wiedzy. W zbrojeniówce jest trochę jak w sporcie – jeżeli negocjacje są wyczerpujące i długie, dobrze mieć zespół, w którym obok podstawowych zawodników są wartościowi rezerwowi, którzy docisną na ostatnim etapie postępowania. Niedobory personelu martwią mnie bardziej z innego powodu…

Jakiego?

Artur Kuptel: Nasze zespoły, choć nieliczne pod względem osobowym, realizują wiele programów na zasadzie „case by case”, czyli sprawa za sprawą. To mocno wydłuża czas postępowań, co z kolei może mieć kolosalne znaczenie przy finansowaniu projektów zbrojeniowych ze źródeł unijnych. Rodzi się pytanie, ile będziemy w stanie tych środków wykorzystać. To będzie zależeć oczywiście od tego, jak zostaną przygotowane projekty i ile ich będzie. Niemniej jednak mam obawy, czy nasze zasoby kadrowe okażą się wystarczające, aby w 100 procentach sięgnąć po unijne pieniądze przeznaczone dla Sił Zbrojnych RP.

Czego jeszcze, poza dodatkowym personelem, potrzeba Agencji Uzbrojenia, aby w szybszym trybie odbywały się zakupy dla polskiej armii?

Artur Kuptel: Zwrócę uwagę, że nie tylko my mamy problem z wydajnością systemu pozyskiwania sprzętu wojskowego. W wielu krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, rozpoczęto poszukiwania pomysłów, jak przyspieszyć procesy modernizacyjne. Aby tego dokonać, potrzeba oczywiście przejrzeć wszystkie dokumenty stanowiące prawo. One się nawarstwiały przez relatywnie długi okres. Ale można sobie z tym poradzić. W Australii na przykład udało się odchudzić aż o 45% biurokratyczne procesy dokumentacyjne. I to jest kolejny pomysł, który, jeśli uda się wprowadzić, wpłynie na przyspieszenie zakupów.

Zanim sprzęt zostanie wyprodukowany, trzeba opracować innowacyjne rozwiązania, które zainteresują wojsko. Jak to się odbywa?

Jan Grabowski: To nie wygląda tak, jak się niektórym osobom wydaje, że zgłasza się do nas Agencja Uzbrojenia i mówi: macie to i to dostarczyć, a my kiwamy głową i produkujemy. Kiedyś może tak było, ale dziś pozyskiwanie sprzętu odbywa się poprzez negocjacje.

Które czasem są bardzo długie…

Jan Grabowski: Owszem, czasami są one długie. Ale też zdarzają się krótkie, tak jak to było chociażby w 2024 roku, w odniesieniu do okrętu „Ratownik”. Obie strony, zarówno przemysłowa, jak i wojskowa, znały swe możliwości i oczekiwania, bo rozmowy o tej specjalistycznej jednostce prowadzone były od lat.

A przykład długich negocjacji?

Jan Grabowski: „Narew”, czyli obrona przeciwlotnicza. Trwały kilka lat. Inny przykład to „Miecznik”. W obu tych projektach mamy bardzo duży udział polskiego przemysłu. Jesteśmy integratorem i producentem, współpracujemy z zagranicznymi dostawcami technologii. Takie skomplikowane procesy wymagają bardzo dokładnych ustaleń, więc długie negocjacje były całkowicie uzasadnione.

Marcin Kubica: Pragnę zwrócić uwagę na dwa elementy. Po pierwsze, interoperacyjność systemów, które wytwarzamy, tak by mogły być wpinane w większy sojuszniczy system. Po drugie, standaryzacja na poziomie sojuszniczym. Chodzi mi o kwestie normatywów, które definiują wymagania sprzętowe, jeśli chodzi o to, czym dzisiaj dysponujemy i co dostarczamy naszym wojskom. W Polsce bardzo często wyznacznikiem w tej kwestii są normy obronne, a w krajach sojuszniczych – STANAG-i [umowy standaryzacyjne] i zupełnie inne w tym zakresie podstawy weryfikacyjne. To na przemyśle wymusza pewien dualizm. Musimy niemal przy każdym projekcie porównywać te dwa standardy, by mieć możliwość zarówno sprzedaży w kraju, jak i eksportowania naszego sprzętu. To wpływa na tempo realizacji zamówień i zwiększa koszty.

Jan Grabowski: Wadą jest też to, że przemysł od początku nie uczestniczy w pracach planistycznych. Przywołana w debacie francuska agencja mocno angażuje tamtejsze firmy w powstawanie – nie planów, bo to rzeczywiście jest w gestii sztabu generalnego – ale wymagań technicznych sprzętu, który ma być kupowany. Dobrym przykładem, że to działa, jest francuski program modernizacji pojazdów pancernych wojsk lądowych „Skorpion”, obejmujący projekty nowych wozów Gryfon, Jaguar i Serwal oraz modernizację czołgów Leclerc. Nowe pojazdy miały być wdrożone do wojska za wiele lat, a w firmie Nexter [obecnie KNDS France] już na etapie określania potrzeb zastanawiano się, jak powinien być skonstruowany układ kierowania. I zdecydowano, że system kierowania pojazdem powinien być dostosowany do użytkownika, bo młodzi ludzie, którzy będą je obsługiwać, przyzwyczajeni są do rozwiązań znanych z konsol do gier. To było myślenie wyprzedzające. W naszym kraju odbywa się to trochę inaczej.

BWP Borsuk na pokazie „Jesienny ogień '23” w Bemowie Piskim

Dlaczego?

Jan Grabowski: Polskiemu przemysłowi czasami brakuje umiejętności wytwarzania pewnych produktów, bo przez lata zostały one zatracone. Kupujemy więc jakiś sprzęt za granicą, bo nie mamy czasu na to, żeby pewne rzeczy zrobić od początku. Czasami musimy dostosować nabyty sprzęt do polskiego użytkownika, więc tu ważni są nasi partnerzy. Polski przemysł zbrojeniowy – i mam na myśli zarówno prywatny, jak i państwowy – jako problem postrzega to, że nie ma przepisów pozwalających na włączenie od samego początku negocjacji krajowych firm do rozmów z partnerami z zagranicy. Takie rozwiązanie byłoby zdecydowanie bardziej efektywne nie tylko dla nas, ale też dla użytkownika, bo my najlepiej znamy potrzeby Wojska Polskiego.

Ważna jest też kwestia, która pojawiła się w wypowiedziach panów generałów Zielskiego i Kuptela – otóż sposób pozyskiwania systemów uzbrojenia powinien nadążać za zmianami nie tylko prawnymi, ale i technologicznymi.

Marcin Kubica: Warto być może bliżej przyjrzeć się temu, jak wyglądają procedury pozyskiwania sprzętu za granicą. W Grupie WB zaledwie 50% naszych przychodów czerpiemy ze sprzedaży krajowej, reszta pochodzi z eksportu. Mamy odbiorców praktycznie na wszystkich kontynentach, więc ćwiczymy współpracę z odpowiednikami Agencji Uzbrojenia i sztabami generalnymi. Widzimy, jak te systemy funkcjonują na całym świecie, i dostrzegamy różnice w zależności od specyfiki rynku. Warto przytoczyć tu przykład Ukrainy, z którą współpracujemy od 2014 roku. Mimo warunków wojennych nowe systemy zagraniczne są tam weryfikowane przez odpowiednie instytucje odpowiedzialne za te kwestie. Ich badania są przeprowadzane w bardzo krótkim czasie i pozwalają na identyfikację problemów związanych z tymi systemami. To nam pokazuje, że przyspieszenie pewnych procedur jest możliwe także u nas.

Jan Grabowski: Do tej pory skupialiśmy się na samym procesie zamawiania sprzętu, a podczas postępowań przetargowych powinny być brane pod uwagę również kwestie jego cyklu życia. Dlatego Agencja Uzbrojenia, zajmująca się zakupami sprzętu, i Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych, odpowiedzialny za jego użytkowanie, powinny blisko ze sobą współpracować już na etapie negocjacji warunków kontraktów, by dobrze przygotować się do późniejszego użytkowania nabytego sprzętu.

Marcin Kubica: Właśnie takie podejście jest dzisiaj w Ukrainie, gdzie ważne jest nie tylko samo pozyskiwanie sprzętu, lecz także kompetencje wytwórcze, serwisowe, pozwalające na utrzymanie jego cyklu życia. My, jako producent sprzętu, który u nas zamówiono, również byliśmy zobowiązani do stworzenia centrów szkoleniowych i serwisowych na terenie Ukrainy i to jest element sine qua non zawieranych tam na dzisiaj kontraktów.

Niemniej jednak istnieją państwa, które mają jeszcze bardziej wyśrubowane wymagania wobec dostawców zagranicznych. Najskrajniejszym przykładem, z którym spotykamy się jako firma, są Indie. Tam premier Narendra Modi wprowadził program „Make in India”, który wymusza na dostawcach nie tylko zagwarantowanie zdolności do serwisowania sprzedanego sprzętu, ale też lokalizację produkcji w jego kraju, przenoszenie tam technologii. Dlatego w Indiach stworzyliśmy spółkę zależną produkującą systemy bezzałogowe. Jednak nawet w tak restrykcyjnym systemie są pewne wyjątki na wypadek pilnych potrzeb operacyjnych.

W przestrzeni publicznej funkcjonuje opinia, że firmom zagranicznym jest łatwiej dostarczyć sprzęt wojskowy polskiej armii niż podmiotom krajowym, które muszą przejść wiele badań, certyfikacji, zdobyć mnóstwo dokumentów wymaganych przez prawo, podczas gdy koncern zagraniczny nie ma takich obostrzeń, bo on nie musi udowadniać, że jego produkt spełnia polskie wymagania.

Krzysztof Zielski: Jeśli zestawiamy dwóch producentów, z których jeden ma sprawdzony produkt, sprzedawany za granicę, posiadający certyfikaty, chociażby natowskie, to procedura wyboru jest inna niż wtedy, gdy oferta sprowadza się do aktu woli producenta, że on taki wyrób nam dostarczy. Wtedy oczywiście chcemy sprawdzić, czy produkt spełnia nasze przynajmniej minimalne oczekiwania. Zresztą jesteśmy do tego zobowiązani.

Czy jako polskie firmy rzeczywiście macie poczucie, że w każdym aspekcie jesteście równym partnerem wobec firm zagranicznych przy wyborze sprzętu przez polską armię?

Marcin Kubica: Nie zgodzę się z tezą, że w tej konkurencji istnieje jakaś dysproporcja. Tak naprawdę wygrywa najlepszy. Nie jest tak, że Agencja Uzbrojenia realizuje zakupy, nie patrząc, skąd pochodzą produkty. Bardzo często opiera się na identyfikacji podstawowego interesu bezpieczeństwa państwa, a ten wiąże się tak naprawdę z realizacją zadań przez przemysł krajowy. I uważam, że w tych aspektach pozycja naszego przemysłu jest właściwie z jednej strony chroniona, ale z drugiej strony też oceniana. Jestem w stanie zrozumieć decyzję zamawiającego, który w przypadku braku opcji krajowej dla danego rozwiązania decyduje się na produkt zagraniczny. Priorytetem jest budowanie potencjału obronnego Polski, o czym wspomniał wcześniej pan gen. Kuptel.

Przemysł oczekuje precyzyjnych informacji, czego wojsko potrzebuje. Jak uniknąć sytuacji, że nie będzie można wyprodukować sprzętu, co do którego wymagania ustalano pięć czy dziesięć lat wcześniej?

Krzysztof Zielski: Przed reformą, która nastąpiła w systemie pozyskiwania uzbrojenia i której efektem jest chociażby powołanie do życia Agencji Uzbrojenia, byliśmy bardzo blisko podjęcia decyzji, żeby już na etapie definiowania wymagań operacyjnych angażować do tego działania przemysł. Z obecnej perspektywy wyraźnie widzimy, że tamte inicjatywy były próbą poszukiwania właściwej ścieżki do uzyskania odpowiedzi na wyzwania wynikające z realiów epoki, w której wytwarzanie nowych technologii stanowiło efekt wieloletnich prac badawczo-rozwojowych trwających niejednokrotnie co najmniej około dziesięciu lat. Dzisiaj już tak nie jest. Teraz efektem pracy wdrożeniowej jest de facto produkt powstający w wyniku szybkiego skompilowania dostępnych komponentów w jedno urządzenie, a więc na przykład nie konstruowanie okrętu, tylko jego budowa z dostępnych elementów. W tym kierunku poszedł rozwój technologii i stąd też obserwuje się coraz bardziej powszechny trend inwestowania w start-upy oraz niszowe zdolności małych producentów. Oni czasami wytwarzają z pozoru niewielki mechanizm, wydający się mało istotny w swojej odosobnionej naturze, a w rzeczywistości, po zintegrowaniu z innymi dostępnymi systemami i rozwiązaniami technicznymi, staje się sercem niejednego zaawansowanego systemu, decydującym o jego potencjale i przewadze militarnej.

Fregata rakietowa Miecznik

Inną koncepcją proceduralną, już okrzepłą w systemie zamawiania sprzętu wojskowego, stało się przeniesienie na Agencję Uzbrojenia odpowiedzialności za tworzenie specyfikacji technicznej produktu oczekiwanego przez siły zbrojne. Potrzeby są więc definiowane na etapie programowania ich rozwoju jako opis zdolności. Agencja zaś opracowuje propozycję konkretnego rozwiązania technicznego, wykorzystując do tego celu wiedzę o dostępnych technologiach, które po umiejętnym i – co najważniejsze – szybkim połączeniu ze sobą mogą zapewnić sprawne dostarczenie pożądanego produktu. W tym procesie już od samego początku uczestniczy przemysł.

Jan Grabowski: Jeżeli chodzi o wymagania sprzętowe i badania, bardzo dobrym przykładem wydaje się bojowy wóz piechoty Borsuk. Dlaczego tak długo czekaliśmy na ten pojazd? Kiedy ponad dziesięć lat temu podpisywano dokumenty na prace badawczo-rozwojowe nad tym pojazdem, były wskazane wyśrubowane założenia taktyczno-techniczne oraz to, jakie wymagania ma spełniać. Borsuk jest naszą „gwiazdą śmierci”, dlatego tak długo trwały badania nad nim i implementacja do sił zbrojnych.

W jakim sensie jest on „gwiazdą śmierci”? Czy chodzi o połączenie dwóch cech: silnego opancerzenia z jednoczesnym zapewnieniem pływalności?

Jan Grabowski: Między innymi tak. Borsuk nie ma dzisiaj konkurencji i jest rzeczywiście jednym z najlepszych wozów w swojej kategorii na świecie. Zarazem jest to najbardziej polski z polskich wozów bojowych. Z tego powodu niełatwo jest sprzedać go za granicą, ponieważ inne siły zbrojne nie potrzebują aż takiego rozbudowanego wyposażenia, jakie się w nim znalazło.

Czy nie jest potrzebna zmiana obowiązujących procedur, przepisów prawnych dotyczących zamawiania sprzętu? Czy powinny ulec pogłębieniu kontakty pomiędzy wojskiem a przemysłem, aby obie strony mogły uzgodnić, co jest możliwe do wyprodukowania w polskich warunkach?

Krzysztof Zielski: Niektóre niewątpliwie należałoby zmienić. Przed laty wprowadzono przepisy restrykcyjnie ograniczające współpracę wojska z przemysłem, motywując takie działanie ryzykiem korupcyjnym. Spowodowało to, że wojskowi przestraszyli się utrzymywania regularnych kontaktów z przemysłem. Chciałbym jednak oddemonizować tę regulację. Dzisiaj przepisy te należy interpretować jedynie jako formalną procedurę, której spełnienie pozwala na utrzymywanie bieżącego dialogu sił zbrojnych z przemysłem.

Jak powinien wyglądać zreformowany system zamówień sprzętu wojskowego? Czy w ogóle istnieje możliwość stworzenia idealnych rozwiązań, które zadowolą wszystkich zainteresowanych?

Artur Kuptel: Powinna postępować dalsza konsolidacja rozproszonych instytucjonalnie kompetencji w jednym silnym podmiocie – dla odmiany pod nazwą Polska Agencja Uzbrojenia, która na bazie ustawy powinna uzyskać państwową osobowość prawną. Centralizacja funkcji analitycznych, zakupowych, wsparcia eksploatacji, związanych z transferem technologii i wiedzy, badawczo-rozwojowych ukierunkowanych na realizację zleconych zadań oraz wpływ na procesy produkcyjne – to zasadniczy cel proponowanych zmian. Zreformowany system powinien opierać się na cyklu życia produktu. Na świecie to żadne novum. Jak już wspomniałem, we Francji funkcjonuje DGA, w Szwecji FMV, w Turcji SSB, a w Korei Południowej DAPA.

Kurs operatorów systemu amunicji krążącej Warmate dla wojsk obrony terytorialnej

Marcin Kubica: Trwająca cały czas reforma systemu zamówień sprzętu wojskowego powinna w znaczącej jej części skupić się na wypracowaniu systemu z jednej strony przejrzystego, z drugiej zaś efektywnego i elastycznego. Chodzi o mechanizm, którego realizacja zapewni siłom zbrojnym bezpieczeństwo i innowacyjność dostarczanych rozwiązań. System zakupów powinien opierać się na wieloletnich planach modernizacji i znajdować swój wyraz w wieloletnich umowach dostawy zawieranych ze sprawdzonymi dostawcami zdefiniowanymi w ramach specjalizacji krajowych. W obecnych czasach nie ma już miejsca na eksperymenty i poszukiwania. Nadszedł czas pracy długoterminowej z kluczowymi dostawcami krajowymi wyłanianymi na podstawie jasnych kryteriów wyboru, takich jak ich potencjał wytwórczy, własność intelektualna oferowanych rozwiązań, niezależność technologiczna, zdolności szkoleniowe i serwisowe oraz niezawodność. System zakupów powinien dopuszczać aktywny dialog stron zamawiającego i dostawcy, pozwalający na wypracowanie skutecznych mechanizmów projektowego zarządzania procesami pozyskiwania sprzętu, ale też wspierać rozwój krajowego potencjału obronnego. Powinien również mieć mechanizmy pozyskiwania sprzętu w trybach pilnych w sytuacjach kryzysowych, a także wspierać skuteczne wdrażanie innowacyjnych rozwiązań technologicznych, w tym tych, które sprawdziły się w warunkach bojowych. Nie ma rozwiązań idealnych, ale należy ciągle doskonalić istniejące mechanizmy tak, aby rosnący budżet na obronność był wykorzystywany w sposób maksymalnie efektywny. Warto na koniec zwrócić także uwagę na realizowane obecnie w ramach Unii Europejskiej inicjatywy wspólnych zakupów. System zamówień powinien wspierać te inicjatywy, promując rozwiązania krajowe na rynku unijnym.

Krzysztof Zielski: Natura tego świata i zachodzących w nim procesów jest zmienna. Stąd też zapewne niemożliwe wydaje się stworzenie systemu pozyskiwania sprzętu wojskowego, którego efektywność, wydajność, poziom skomplikowania, czasochłonność oraz uzależnienie od procesów planistycznych i wykonawczych będą w stanie zadowolić wszystkie strony biorące udział w tym działaniu. Zagrożenia współczesnego świata, komplikacje wynikające z  powiązań łańcuchów dostaw, ograniczone moce produkcyjne, monopol, demografia, dostęp do surowców i technologii, zawirowania na rynkach finansowych, rosnące koszty wytwarzania to tylko część czynników decydujących o poziomie wykonalności naszych planów zakupowych, na które w istocie mamy ograniczony wpływ. Naszym zadaniem jest więc zbudowanie mechanizmów sprawnego reagowania i adaptacji do zachodzących zmian, tak aby z tego procesu „wycisnąć” dla sił zbrojnych jak najwięcej zdolności operacyjnych.

Jan Grabowski: Dobrze też byłoby, gdyby przemysł mógł współpracować przy pozyskiwaniu sprzętu z zamawiającym od początku do końca. Bardzo ważne wydaje się programowanie finansowania uzbrojenia, uwzględniające cały cykl życia produktu, od pozyskania aż do wycofania go ze służby. Jest to kwestia kluczowa zarówno dla użytkownika, jak i dla producenta, który chce dbać o swój produkt będący w wyposażeniu sił zbrojnych.

Gen. bryg. Artur Kuptel jest szefem Agencji Uzbrojenia, a jednocześnie pełni funkcję pełnomocnika ministra obrony narodowej do spraw pozyskania, wdrażania i integracji bezzałogowych systemów powietrznych, lądowych i morskich.

Gen. dyw. Krzysztof Zielski jest zastępcą szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego i zastępcą przewodniczącego Rady Modernizacji Technicznej.

Jan Grabowski jest członkiem zarządu Polskiej Grupy Zbrojeniowej.

Marcin Kubica jest dyrektorem operacyjnym WB Electronics.

Fot. Artur Orzechowski, PGZ Stocznia Wojenna, Piotr Szafarski/16 DZ, Polska Grupa Zbrojeniowa SA, DWOT

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Armia

Podstawową platformą w wyposażeniu formowanej jednostki będą kołowe transportery opancerzone Rosomak.

Nadjeżdżają Rosomaki

Pod Nidzicą formuje się 16 Brygada Zmotoryzowana, której żołnierze przygotowują się do służby na KTO Rosomak. Co trzeba zrobić, by dołączyć do załogi?

JAKUB ZAGALSKI

Kilka kilometrów na północ od Nidzicy (woj. warmińsko-mazurskie) leży osada Załuski, która na pierwszy rzut oka nie różni się niczym od tysięcy podobnych miejscowości Jednak po zjechaniu z nowo poszerzonej drogi gminnej docieramy do terenu „prawdopodobnie najszybciej rozwijającej się jednostki wojskowej w kraju”. Tak 16 Nidzicką Brygadę Zmotoryzowaną (16 BZmot) określił w lutym 2025 roku minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz, który przybył do Załusek z wizytą. Najmłodsza brygada 16 Dywizji Zmechanizowanej liczyła wówczas 600 żołnierzy. Sześć miesięcy później wszystko wskazuje na to, że dowódca 16 BZmot zakończy rok z czterocyfrową liczbą podwładnych.

„Jesteśmy pierwszym oddziałem zmotoryzowanym w 16 DZ, co oznacza, że będziemy jednostką mobilną, manewrową, która szybko reaguje na zmianę sytuacji na polu walki. Z jednej strony, będziemy stanowić naturalny odwód dla dowódcy dywizji. Z drugiej, zyskamy zdolności do wykonywania wielu zadań wynikających z przeznaczenia brygady. Oprócz zmotoryzowanej piechoty będziemy mieć pododdziały przeciwlotnicze, pancerne, wsparcia i zabezpieczenia, medyczne”, mówi płk Tomasz Isio, dowódca 16 BZmot.

Podstawową platformą w wyposażeniu formowanej jednostki będą kołowe transportery opancerzone (KTO) Rosomak. W zależności od wariantu te maszyny mogą służyć m.in. jako wóz bojowy, dowodzenia, ewakuacji medycznej czy nośnik moździerza kalibru 120 mm. W Wojsku Polskim najpowszechniejsza jest wersja bojowego wozu z wieżą Hitfist-30P, który zabiera na pokład trzyosobową załogę (kierowca, dowódca załogi, działonowy-operator) i ośmiu żołnierzy desantu.

SZKOLENIE ZAŁÓG

16 BZmot istnieje formalnie od marca 2024 roku, po pół roku przeniosła się z tymczasowej siedziby w Dywizyjnym Ośrodku Szkolenia Poligonowego w Ulesiu do budowanych od podstaw koszar w Załuskach. Jednostka stopniowo się rozwija i od tamtego czasu udało się przeprowadzić na miejscu dwa kursy dla kierowców KTO Rosomak. Kandydaci na działonowych-operatorów i dowódców załóg wyjeżdżali na szkolenie do Wędrzyna, gdzie stacjonuje 17 Wielkopolska Brygada Zmechanizowana.

Podczas szkoleń kierowców KTO Rosomak żołnierzy z Załusek wspierali instruktorzy z 14 Suwalskiego Pułku Przeciwpancernego.

„Podobnie jak w przypadku czołgistów dowódca KTO Rosomak jest podoficerem, pozostali członkowie załogi zaś to żołnierze w stopniu najwyżej starszego szeregowego specjalisty. Każdy, niezależnie od stanowiska, musi posiadać prawo jazdy. Przy czym tylko od kierowcy transportera wymagana jest kategoria C”, tłumaczy st. kpr. Mateusz Myśliwy, dowódca załogi KTO Rosomak. Wóz ważący ponad 22 t z reguły nie porusza się po ogólnodostępnych ulicach, ale formalnie może być dopuszczony do ruchu drogowego, więc od kierowcy poza specjalistycznym przeszkoleniem wymagane są również cywilne uprawnienia dotyczące pojazdów ciężarowych. Od dowódcy i działonowego-operatora oczekuje się, że w wyjątkowej sytuacji również będą w stanie pokierować wozem. W trakcie szkolenia każdy miał okazję sprawdzić się w takiej roli na polu manewrowym, ale wojsko nie wymaga od nich posiadania innego prawa jazdy niż najpopularniejszej kategorii B.

Z TIR-A DO KTO

Podczas szkoleń kierowców KTO Rosomak żołnierzy z Załusek wspierali instruktorzy z 14 Suwalskiego Pułku Przeciwpancernego. Każdy kurs trwał około dwóch miesięcy i rozpoczynał się od teorii połączonej z ćwiczeniami na symulatorze Jaskier w Wędrzynie. „Symulator wiernie odwzorowuje warunki panujące w Rosomaku. Można się poczuć jak w prawdziwym wozie w czasie wykonywania różnych zadań zarówno w dzień, jak i w nocy, z użyciem noktowizji”, mówi st. szer. Konrad Gołębiewski, który brał udział w kursie dla kierowców na przełomie roku. Wcześniej przez dwa lata jeździł TIR-em i pracę łączył ze służbą w wojskach obrony terytorialnej. Gdy w jego rodzinnej okolicy zaczęła się formować brygada zmotoryzowana, postanowił połączyć pracę kierowcy ze służbą w wojsku na pełen etat.

W ciągu dwóch miesięcy Konrad Gołębiewski musiał nie tylko nauczyć się kierowania Rosomakiem, ale również przyswoić obszerną wiedzę na temat budowy i eksploatacji pojazdu. „Każdy kierowca musi być też po części mechanikiem. Wóz jest wyposażony w zaawansowane systemy, które często same informują, jak krok po kroku rozwiązać dany problem. Ale mimo to trzeba mieć rozeznanie z mechaniki, by wiedzieć, co z czego wynika, jak działają dane układy. Chodzi o to, by jak najwięcej prac przy pojeździe wykonywać we własnym zakresie”, tłumaczy st. kpr. Myśliwy.

Budowa i eksploatacja pojazdu to jeden z elementów oceniany na egzaminie, w którego trakcie kandydat na kierowcę musi opisać układy, wykazać się znajomością parametrów wozu itp. Innym sprawdzanym zagadnieniem jest znajomość chemii w zakresie obsługi systemu detekcji skażeń Cherdes II, który jest zainstalowany na pokładzie KTO. Drugiego dnia egzaminów żołnierze musieli wykazać się umiejętnością płynnej jazdy i pokonywania terenu z bezwzględnym zachowaniem zasad bezpieczeństwa. Każdy kursant miał do wykonania nieco inny pakiet zadań, więc musieli być przygotowani na wszystko. Również na pułapki zastawiane przez egzaminatorów. „W trakcie przygotowania do jazdy trzeba było uważnie przyglądać się desce rozdzielczej i sprawdzać systemy. Egzaminator na starcie wyłączał jakiś układ, który np. nie pozwalał jechać, więc trzeba było na to zwrócić uwagę i wyjaśnić, jak rozwiązać problem”, wspomina st. szer. Gołębiewski.

WSPÓŁPRACA NA WIEŻY

Dowódcy załóg i działonowi-operatorzy szkolili się równocześnie przez trzy tygodnie. Zakres przyswajanej przez nich wiedzy był praktycznie taki sam, przy czym działonowi nie musieli zaznajamiać się z procesem dowodzenia. „Pierwsze dwa tygodnie kursu opierały się na teorii, przyswajaniu zasad bezpieczeństwa, ćwiczeniach na symulatorze i nauce własnej. Dopiero w trzecim tygodniu odbywaliśmy praktykę – strzelania dzienne i nocne”, mówi kpr. Maciej Kosyl, dowódca załogi. Podstawowe uzbrojenie wieży KTO Rosomak stanowi armata kalibru 30 mm Bushmaster Mk44 i karabin maszynowy UKM 2000C kalibru 7,62 mm. Jest ono sprzężone mechanicznie z celownikiem dzienno-nocnym, dzięki czemu pozwala na obserwowanie pola walki oraz prowadzenie ognia o każdej porze.

Wóz ważący ponad 22 t z reguły nie porusza się po ogólnodostępnych ulicach, ale formalnie może być dopuszczony do ruchu drogowego, więc od kierowcy poza specjalistycznym przeszkoleniem wymagane są również cywilne uprawnienia dotyczące pojazdów ciężarowych.

Szkolenie dowódców załóg i działonowych-operatorów odbywało się równocześnie, ponieważ ich działanie w ramach obsługi wieży wymaga ścisłej współpracy. „Jako dowódca decyduję, której jednostki ognia użyć w danej sytuacji, obserwuję cel i koryguję ustawienia. Działonowy jest odpowiedzialny za prowadzenie ognia”, tłumaczy kpr. Kosyl. Żołnierze strzelali z „trzydziestki” do celów oddalonych o około 1000 m. Cele dla karabinu maszynowego znajdowały się w odległości 500–800 m. „W trakcie egzaminu odbywało się szczegółowe omówienie scenariusza i celów wytypowanych dla danej jednostki ognia. Ale wiadomo, że w warunkach bojowych wygląda to zupełnie inaczej. Dowódca sam musi zdecydować, której jednostki użyć – kiedy widzę, że cel »nie siada« z mniejszego kalibru, to ładuję grubszy”, kwituje kapral.

W sierpniu podczas rozmów z żołnierzami 16 BZmot, dawało się wyczuć gorące oczekiwanie na pierwsze dostawy sprzętu, które mają niebawem nastąpić. Brygada docelowo będzie wyposażona nie tylko w kołowe transportery jako podstawowe platformy, ale także w pojazdy wsparcia i zabezpieczenia, sprzęt artyleryjski, przeciwlotniczy, drony, czołgi K2. Dziś priorytetem jest jednak wyszkolenie załóg KTO Rosomak. „Jedna kompania jest w pełni przygotowana do odbioru takiego sprzętu. W drugiej kompanii odbył się już kurs kierowców KTO Rosomak. Kolejny etap to będzie kurs dowódców i operatorów-działonowych, który – wierzę w to – zrealizujemy już na sprzęcie przyjętym do brygady”, zapowiada płk Isio.

Poza szkoleniem załóg KTO Rosomak część żołnierzy 16 BZmot ma już za sobą kursy z obsługi bezzałogowych statków powietrznych. Ostatnie miesiące upłynęły także pod znakiem szkoleń przygotowujących do służby na wschodniej granicy. Żołnierze z Nidzicy weszli w skład III zmiany Zgrupowania Zadaniowego „Podlasie”. Aby mogli oni uczestniczyć w pierwszym święcie 16 BZmot, ustanowionym corocznie na 22 września, dowódca przesunął obchody na połowę listopada.

Fot. Sławomir Gołębiewski/16 BZ (3)

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Armia

Dzięki temu, że szkolenie na FA-50 będzie się odbywać w kraju, obniżą się koszty tego procesu.

Krok ku niezależności

Dzięki symulatorom FA-50 szkolenie pilotów koreańskich maszyn może być prowadzone w Polsce, co zmniejsza koszty i przyspiesza przygotowywanie kadr latających na tym typie samolotu.

ANNA DĄBROWSKA

To pierwsza edycja szkolenia pilotów południowokoreańskich samolotów FA-50 Fighting Eagle, która w całości realizowana jest w kraju. Została opracowana przez naszych instruktorów na bazie dotychczasowych doświadczeń i dwóch edycji szkolenia przeprowadzonego w Korei Południowej”, mówi ppłk Marcin Boruta, zastępca dowódcy Grupy Obsługi Technicznej i dowódca Eskadry Wsparcia 23 Bazy Lotnictwa Taktycznego, a jednocześnie rzecznik bazy.

Podczas kursu piloci przygotowują się do lotów na maszynach w wersji FA-50GF, czyli takich, z jakich korzystają także Siły Powietrzne Republiki Korei. 12 kupionych przez Polskę samolotów w tej konfiguracji od listopada 2023 roku stacjonuje w Mińsku Mazowieckim. Od Koreańczyków polska armia kupiła także 36 maszyn w zmodernizowanym wariancie FA-50PL, dostosowanym do wymagań polskiego lotnictwa. Będą one wyposażone m.in. w ulepszoną awionikę, szerszy zestaw uzbrojenia, aktywny radar oraz system do tankowania w powietrzu. Dostawy tych samolotów zaplanowano na lata 2025–2028. Docelowo dwie eskadry FA-50 będą stacjonować w Mińsku Mazowieckim, a jedna w 21 Bazie Lotnictwa Taktycznego w Świdwinie.

SYMULATORY W DWÓCH WERSJACH

Organizacja szkolenia dla pilotów FA-50 była możliwa dzięki nowoczesnym symulatorom koreańskich samolotów. Dwa pierwsze takie urządzenia działają już w 23 BLT. „Oba symulatory przeznaczone do szkolenia pilotów dostosowane są do konfiguracji samolotu FA-50GF i od początku lipca pierwsi z nich wykonują już na nich loty”, informował płk pil. Adam Kalinowski, dowódca 23 BLT podczas konferencji prasowej zorganizowanej w otwartym niedawno w bazie Ośrodku Szkolenia Symulatorowego FA-50.

Jak dodał, kiedy do Polski dotrą FA-50 w wersji PL, do bazy trafią też kolejne dwa, stworzone dla nich, urządzenia treningowe. Następne dwa znajdą się w bazie w Świdwinie. Z czasem, po planowanym zmodernizowaniu FA-50GF do wersji PL, wszystkie urządzenia zostaną skonfigurowane do trenowania lotów na tej wersji. „Planujemy w przyszłości unowocześnić obecne symulatory w taki sposób, aby umożliwiały szkolenie pilotów maszyn FA-50PL m.in. z tankowania w powietrzu oraz obsługi nowych typów uzbrojenia”, tłumaczy płk Kalinowski.

Na symulatorach FA-50 piloci mogą uczyć się obsługi samolotu i latania na nim, a także trenować wykonywanie bardziej zaawansowanych misji.

Dostawa symulatorów z fabryki producenta FA-50 Korea Aerospace Industries (KAI) w Goseong w Korei Południowej do Mińska Mazowieckiego zakończyła się w lutym 2025 roku. Od tego czasu trwały instalacja i montaż urządzeń w specjalnie na ten cel wzniesionym budynku Ośrodka Szkolenia Symulatorowego FA-50, a także przebiegały procedury odbioru urządzeń i ich testowanie. Obecnie 23 BLT dysponuje pełnym symulatorem misji (Full Mission Simulator – FMS) oraz symulatorem lotów operacyjnych (Operational Flight Trainer – OFT). „Różnią się one tym, w jakim stopniu i jak wiernie odzwierciedlają proces lotu”, wyjaśnia ppłk Boruta. Jak tłumaczy oficer, OFT jest mniej zaawansowany i służy do wstępnego szkolenia pilotów do latania na koreańskiej maszynie oraz przestawienia się z analogowych systemów samolotu na cyfrowe. Z kolei FMS już w stu procentach odzwierciedla fizykę lotu, warunki w kokpicie i zobrazowania systemu celowniczo-nawigacyjnego. To na nim piloci ćwiczą skomplikowane misje, umożliwia on też przeprowadzanie zadań w ugrupowaniach kilku samolotów. Także tutaj instruktorzy FA-50 odświeżają nawyki lotów, m.in. w trudnych warunkach atmosferycznych.

ZAAWANSOWANE MISJE

Obie kopuły symulatorów wyposażone są w kabinę identyczną z samolotową otoczoną półsferycznym ekranem oraz w specjalistyczne oprogramowanie. „Jest to jeden z najnowocześniejszych symulatorów w Polsce, odwzorowanie jest stuprocentowe, zarówno systemów nawigacyjnych, uzbrojenia, wyposażenia, sposobu wykonania lotu, procedur czy wykonywania czynności w kabinie”, podkreśla pilot-instruktor FA-50 (ze względów bezpieczeństwa nie podajemy jego danych), który przeszedł szkolenie w Korei Południowej, a teraz uczy kolejnych lotników.

Jak tłumaczy instruktor, na symulatorach FA-50 piloci mogą uczyć się obsługi tego samolotu i latania na nim oraz ćwiczyć podstawowe manewry. Można w nich także doskonalić się z prowadzenia bardziej zaawansowanych misji, takich jak skomplikowane zadania bojowe, loty w ugrupowaniu, omijanie obrony przeciwlotniczej, zwalczanie celów powietrznych i naziemnych. Urządzenie pozwala też dowolnie ustawić parametry lotu, m.in. porę dnia, pułap chmur, widzialność czy siłę wiatru. Piloci mogą także trenować działanie w różnego typu sytuacjach szczególnych. „Chodzi na przykład o wszelkie niesprawności i usterki, które mogą pojawić się w czasie prawdziwego lotu. Dzięki szkoleniu w symulatorze pilot może trenować krok po kroku odpowiednie procedury”, wyjaśnia dowódca 23 BLT. Podkreśla też, że to urządzenie umożliwia przygotowanie pilota do lotów bojowych w około 95%.

„Prowadzimy szkolenie zintegrowane, dlatego przeplatamy loty na samolocie z tymi na symulatorze. W zależności od tego, jakie pilot ma doświadczenie, dostosowujemy program szkolenia indywidualnie do kandydatów”, opowiada pilot instruktor. Na FA-50 przeszkalają się i niedawni absolwenci Lotniczej Akademii Wojskowej, i doświadczeni piloci, którzy latali m.in. na myśliwcach MiG-29. „Symulator jest niezbędnym urządzeniem do szkolenia personelu latającego, ale korzysta z niego także gros techników i inżynierów, ponieważ muszą nauczyć się odczytywania informacji przekazywanych przez systemy pokładowe, których nie da się pokazać w inny sposób”, mówi ppłk Boruta.

Dzięki symulatorom szkolenie personelu latającego i naziemnego do obsługi koreańskich maszyn będzie mogło być prowadzone w Polsce, co zwiększy możliwości trenowania pilotów FA-50 oraz przyspieszy proces przygotowywania kadr latających na tym typie samolotu. Do tej pory polscy piloci na FA-50 uczyli się tego w Korei Południowej pod okiem tamtejszych instruktorów. Po powrocie do kraju kontynuowali trening w macierzystej jednostce, a dodatkowo musieli co pół roku odbywać dwutygodniowe szkolenie w Korei. „Dzięki temu, że szkolenie na FA-50 będzie się odbywać w kraju, obniżą się jego koszty”, zaznacza płk Kalinowski. Jak dodaje ppłk Boruta, jeśli chodzi o wersję FA-50G, cały proces szkolenia, zarówno personelu technicznego, jak i  latającego, będzie się odbywał wyłącznie w Polsce. W  Korei instruktorzy będą musieli jeszcze doszkolić się do wersji PL, która na razie nie jest jednak w pełni zaprojektowana.

DYŻURY BOJOWE

„Symulatory pozwalają nam całkowicie uniezależnić się od wysyłania pilotów na szkolenia do Korei. Już teraz znacząca część procesu szkoleniowego odbywa się w Polsce, a w przyszłym roku większość ze szkoleń będzie realizowana tutaj, w Mińsku Mazowieckim”, podsumował Władysław Kosiniak-Kamysz, wicepremier, minister obrony narodowej, podczas wizyty w 23 BLT pod koniec sierpnia. Jest to tym ważniejsze, że jak zapowiedział szef MON-u, w 2026 roku samoloty FA-50 zaczną pełnić dyżury bojowe nad Polską. Jednocześnie wicepremier podkreślił, że koreańskie maszyny są bardzo dobrze oceniane przez pilotów oraz personel naziemny, a realizacja planu wdrożenia tych samolotów do służby, ich uzbrojenia i wyszkolenia załóg radykalnie przyspieszyła w ostatnich miesiącach.

Fot. Rafał Samluk/Combat Camera DORSZ, Wojciech Król/CO MON

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Militaria

Obiektem cyberataków są bardzo często systemy cyfrowe szpitali.

Systemie, ulecz się sam

Cyberataki na infrastrukturę cyfrową to wyzwanie dla ochrony bezpieczeństwa różnych instytucji, także wojskowych. Dlatego naukowcy szukają rozwiązań dotyczących samoregeneracji systemów komputerowych po złośliwym ataku hakerskim.

ROBERT SENDEK

Cyberprzestępcy 5 stycznia 2025 roku przeprowadzili atak na serwery słowackiego Urzędu Geodezji, Kartografii i Katastru. W rezultacie zostały zablokowane cyfrowe usługi przez niego oferowane. Sprawa była poważna: Słowacy nie mogli przeprowadzać wielu zwykłych czynności załatwianych cyfrowo: uzyskiwać pozwolenia na budowę czy dokonywać wpisów o zmianach meldunkowych. Tymczasem za przywrócenie systemu do sprawności cyberprzestępcy zażądali siedmiocyfrowej kwoty w dolarach. Słowacki minister spraw wewnętrznych Matúš Šutaj Eštok uznał atak za wyjątkowy w skali europejskiej, a z pewnością największy i najbardziej problematyczny w historii kraju. Ponieważ już wkrótce ustalono, że został przeprowadzony z zagranicy, pojawiły się domysły, kto mógł za nim stać. Wprawdzie premier Robert Fico sugerował, że Ukraina, ale słowackie służby szybko ustaliły, że podobne uderzenie przeprowadzono na terenie Federacji Rosyjskiej, co mogło oznaczać, że to dzieło tych samych ludzi.

Podobne ataki – w których przestępcy szyfrują systemy komputerowe instytucji, a następnie żądają wysokich opłat za ich odblokowanie – noszą nazwę ransomware. Są one szczególnie niebezpieczne w sytuacji, gdy nie ma kopii zaatakowanego zbioru danych, a tak właśnie było w tym przypadku. Specjaliści od systemów informatycznych zapowiadali, że proces ich odzyskiwania może być bardzo długi, a część i tak zostanie utracona bezpowrotnie. Do połowy sierpnia system udało się w dużej mierze odbudować, wciąż jednak pewne usługi pozostają niedostępne.

To niejedyny taki atak, bo na całym świecie obserwuje się szybki wzrost incydentów zagrażających bezpieczeństwu cyfrowemu. Przygotowany dla Europejskiej Agencji ds. Cyberbezpieczeństwa raport „ENISA Threat Landscape 2024” wskazuje, że najczęściej atakowane sektory gospodarki to administracja publiczna, transport i finanse. Skutki mogą być poważne – to nie tylko straty finansowe, lecz także zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju oraz życia i zdrowia ludzi, w sytuacji, gdy obiektem ataku są np. systemy cyfrowe szpitali. Podobne przypadki były notowane także w Polsce. Minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski poinformował wiosną, że w 2024 roku odnotowano w Polsce ponad 110 tys. incydentów dotyczących cyberbezpieczeństwa, co oznacza wzrost o 23% w porównaniu z wcześniejszym rokiem. Według ocen ministerialnych za większością ataków stoją Rosja i Białoruś – zarówno poprzez działania grup hakerskich, jak i szerzenie dezinformacji oraz sabotaże w cyfrowej infrastrukturze krytycznej.

NICZYM STRAŻ SĄSIEDZKA

Jak poradzić sobie z tym zagrożeniem? Oryginalne podejście zaprezentowała amerykańska Agencja Zaawansowanych Projektów Badawczych w Obszarze Obronności (Defense Advanced Research Projects Agency – DARPA), która ogłosiła program o nazwie RED-C (Reclaiming Bus-based Systems During Compromise, czyli odzyskiwanie systemów opartych na magistrali po naruszeniu bezpieczeństwa). Jego celem jest przetestowanie konceptu podpatrzonego w innych dziedzinach nowoczesnych technologii, a mianowicie w tzw. materiałach samoregenerujących się (więcej na ten temat w artykule „Ten beton… żyje!”, w „Polska Zbrojna” 7/2025). „Wizją dla projektu RED-C jest stworzenie samonaprawiającego się komputera. To ambitne zadanie”, wskazał nadzorujący program RED-C Bernard McShea w Biurze Innowacji Informatycznych DARPA. Program zakłada bowiem opracowanie takich rozwiązań, dzięki którym system komputerowy uzyska zdolność do obrony przed cyberatakami, a po przeprowadzeniu ewentualnego uderzenia będzie zdolny do odzyskiwania uprzedniej sprawności.

Na całym świecie obserwuje się szybki wzrost incydentów zagrażających bezpieczeństwu cyfrowemu.

Sformułowane przez DARPA założenia programu obejmują kilka głównych elementów. Jeden z nich dotyczy wskazanej już w nazwie programu magistrali. Pozwala ona różnym komponentom wyposażenia telekomunikacyjnego różnorakich systemów – od komputerów osobistych począwszy przez samoloty, nowoczesne pojazdy po systemy uzbrojenia – na komunikowanie się, czyli przesyłanie danych. Jak wyjaśnił nadzorujący program RED-C Bernard McShea: „o magistrali można myśleć jak o autostradzie, dzięki której komponenty te się komunikują”. I wskazał: „Na przykład kabel, który umożliwia podłączenie klawiatury lub myszy do dowolnego komputera na świecie – to tzw. uniwersalna magistrala szeregowa, USB. Inne rodzaje magistrali danych pozwalają połączyć mózg komputera, czyli jednostkę centralną, z urządzeniami peryferyjnymi, takimi jak karta graficzna czy dysk twardy”. Sprawa jest tu o tyle istotna, że podłączane do magistrali urządzenia traktowane są w sposób domyślny jako bezpieczne, to zaś otwiera możliwość ataków.

Twórcy programu zwracają uwagę na to, że wraz z rozwojem nowoczesnej technologii pojawiają się nowe zagrożenia – początkiem problemów może stać się np. podłączenie sprzętu komputerowego lub telefonu do stacji ładowania na lotnisku, co właściwie oznacza wystawienie magistrali na potencjalny atak. DARPA wskazała, że program powinien obejmować rozwiązania dla jednej z popularniejszych magistral stosowanych w komputerach osobistych – PCIe oraz – dodatkowo – dla rozwijanej od niedawna magistrali CXL.

Bardzo istotnym elementem programu jest uwzględnienie tzw. zasady zerowego zaufania. To oznacza, że żaden komponent całego układu nie jest domyślnie uznawany za bezpieczny. Najczęściej jest bowiem tak, że np. po zalogowaniu się w systemie dalsze korzystanie z niego polega na założeniu, że użytkownik to osoba zaufana. Podobnie jest z dodawanym sprzętem – wpięcie np. klawiatury wywołuje reakcję systemu jedynie na początku. Tymczasem zasada zerowego zaufania oznacza, że elementy systemu monitorują się wzajemnie cały czas. Koncept, który legł u podstawy programu, Bernard Shea wyjaśniał tak: „Budujemy w komputerze zestaw komponentów, z których każdy będzie działał jak członek straży sąsiedzkiej”. Gdy dojdzie do ewentualnych nieprawidłowości, system będzie mógł błyskawicznie zareagować.

ŚLADY PRZESTĘPSTWA

Kolejnym elementem wskazanym przez DARPA jako kluczowy są luki w danych pozwalających na późniejszą analizę śledczą. Aby ustalić sprawców, potrzebne są wszelkie informacje pozostawiane przez nich podczas ataku, takie jak ślady ich działalności, numery IP komputerów, z których korzystali, pozostawione wpisy w sieci, specyfika ruchu sieciowego. Tradycyjne systemy zwykle nie mają danych dotyczących komunikacji na magistrali, to zaś utrudnia wykrycie i analizę ataków. Program RED-C uwzględnia zatem opracowanie rozwiązań, które pozwolą na gromadzenie takich informacji z myślą o ich wykorzystaniu przy późniejszych działaniach dochodzeniowych.

W 2024 roku odnotowano w Polsce ponad 110 tys. incydentów dotyczących cyberbezpieczeństwa, m.in. w transporcie kolejowym.

Zgodnie ze specyfiką funkcjonowania Agencji w styczniu 2025 roku DARPA ogłosiła ramowe wytyczne programu RED-C. Są one dostępne dla instytucji naukowych lub prywatnych firm, które zgłaszają własne rozwiązania i uzyskują finansowanie dalszych badań i testów. Istotnym warunkiem programu jest, by w zgłaszanych projektach uwzględniano takie rozwiązania, które będzie można wdrożyć do systemów już istniejących, np. poprzez aktualizację oprogramowania sprzętowego dostępnych na rynku komponentów.

Już teraz wiadomo, że kilka amerykańskich instytutów badawczych jest żywo zainteresowanych programem i zamierza zaprezentować własne rozwiązania. Wstępne testy przeprowadzone przez inżynierów DARPA pokazały potencjał tego konceptu: usuwanie skutków ataku typu ransomware za sprawą zautomatyzowanego odzyskiwania przez system poprzedniej funkcjonalności, jest możliwe i wykonalne, w dodatku bez nadmiernego angażowania mocy obliczeniowej komputera.

Wprowadzenie takich rozwiązań w życie może sprawić, że gdy urzędnik kliknie w złośliwy link, rozwiązywaniem problemu zajmie się nie zespół reagowania, ale sam system, który przywróci zablokowane pliki, zbierze dane do analizy śledczej, określi luki w zabezpieczeniach i samodzielnie je zablokuje, aby zapobiec podobnym sytuacjom w przyszłości. Wizja samoregenerujących się komputerów, jaką przedstawili spece z Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych w Obszarze Obronności, wydaje się więc wcale nie taka odległa.

Fot. Gorodenkoff Productions OU/Adobe Stock, Art spiral/Adobe Stock, Cinematographer/Adobe Stock

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Militaria

Tukan na smyczy

Przeszuka wskazany rejon, namierzy obiekty spoczywające na morskim dnie, po czym sam oceni, który z nich jest miną. A wszystko dzięki sztucznej inteligencji. Tak będzie działał Tukan – unikatowy pojazd, nad którym pracują polscy specjaliści.

ŁUKASZ ZALESIŃSKI

Zbudują pojazd, jakiego jeszcze w Polsce nie było. Na skonstruowanie Tukana, bo tak ma się nazywać, naukowcy z Politechniki Gdańskiej otrzymali grant w wysokości 8,6 mln złotych z Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. „Projekty, które wspieramy, mają sprostać potrzebom zgłaszanym przez resorty siłowe. Chcemy też dążyć do niezależności technologicznej poprzez tworzenie polskiego know-how”, tłumaczy zespół prasowy NCBR. Prace nad Tukanem trwają od trzech lat, ale cel znajduje się już na wyciągnięcie ręki. „Niebawem rozpoczniemy próby na uczelnianym basenie. Potem najpewniej przeniesiemy się do ośrodka doświadczalnego w Iławie i sprawdzimy działanie Tukana w wodach Jezioraka. A jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, wyjdziemy na Bałtyk. Projekt powinien zakończyć się 15 grudnia 2025 roku”, zapowiada prof. Jerzy Kowalski, kierownik zespołu badawczego z Wydziału Inżynierii Mechanicznej i Okrętownictwa Politechniki Gdańskiej.

POD OKIEM OPERATORA

Czym jest Tukan? Prof. Kowalski mówi o systemie składającym się z serwera i oprogramowania bazującego na sztucznej inteligencji, konsoli operatora, wreszcie półautonomicznego pojazdu podwodnego, który służy do poszukiwania oraz identyfikacji min morskich, a także improwizowanych ładunków wybuchowych. Sam dron waży około 100 kg i potrafi zejść na głębokość 200 m. Został wyposażony w sonary boczny i czołowy oraz kamerę. W założeniu będzie go można zwodować z łodzi, okrętu, a docelowo również z bezzałogowych platform nawodnych sterowanych drogą radiową. Tukan ma własny napęd, ale podczas misji pozostanie połączony z pokładem nosiciela za pomocą specjalnego przewodu.

Operator będzie nim mógł sterować, a jednocześnie w czasie rzeczywistym śledzić obraz z głębin. Do tego podczas identyfikacji zalegających na dnie znalezisk otrzyma istotną pomoc. „System dzięki algorytmom sztucznej inteligencji sam oceni, który obiekt jest miną, niewybuchem bądź improwizowanym ładunkiem wybuchowym. W razie wątpliwości operator będzie mógł takie wskazanie zweryfikować, nakierowując na znalezisko kamerę. Niemniej jednak tego rodzaju podpowiedź znacząco usprawni jego działania”, przyznaje prof. Kowalski.

Marynarze od lat korzystają ze skonstruowanego na uczelni bezzałogowego pojazdu Głuptak.

Prace nad projektem mają doprowadzić do stworzenia demonstratora technologii, którego przydatność zostanie oceniona przez zewnętrznych ekspertów. Ich przebieg śledzą członkowie zespołu nadzorującego z NCBiR-u, a także przedstawiciele armii. Sami naukowcy deklarują, że są gotowi rozwijać system. „Chcielibyśmy, aby zyskał on możliwość samodzielnego uczenia się na podstawie zapisanych na serwerze baz danych”, zapowiada prof. Kowalski. Na tym jednak nie koniec. „Zakładamy, że docelowo w system zdołamy wpiąć kilka pojazdów, które będą w stanie realizować swoje zadania w tym samym czasie”, zaznacza kierownik projektu. Co ważne, sam pojazd ma konstrukcję modułową. „A to oznacza, że przyszli użytkownicy zyskają możliwość wymiany poszczególnych jego elementów – silnika, kamer, sonarów. Dzięki temu będą w stanie sprostać wymogom związanym z szybko rozwijającą się technologią”, uważa prof. Kowalski.

CORAZ WIĘCEJ DRONÓW

Czy Tukan ostatecznie znajdzie się w wyposażeniu polskich okrętów? Tego jeszcze nie sposób przesądzić. Na pewno jednak zapotrzebowanie na różnego typu bezzałogowce szybko rośnie – także w rodzimej marynarce wojennej. Dziś takie urządzenia można znaleźć przede wszystkim w siłach przeciwminowych – na Kormoranach, czyli nowoczesnych niszczycielach min projektu 258, ale też starszych trałowcach projektu 207. Pojazdy, w zależności od typu, są wykorzystywane do poszukiwania, identyfikacji i niszczenia min morskich oraz niewybuchów. Przydają się jednak nie tylko do tego. Huginy czy Gavie z powodzeniem można wykorzystać do monitorowania podwodnej infrastruktury krytycznej.

Marynarka wojenna używa pojazdów najbardziej uznanych firm. Ale wzmożone zainteresowanie technologiami bezzałogowymi to również szansa dla polskich konstruktorów. Politechnika Gdańska jest tego doskonałym przykładem. Marynarze od lat korzystają ze skonstruowanego na uczelni bezzałogowego pojazdu Głuptak. „W skład systemu wchodzą pojazdy dwóch typów: bojowe i szkolno-rozpoznawcze”, tłumaczył pewien czas temu Aleksander Gierkowski z gdańskiej uczelni. Urządzenie w pierwszej wersji wyposażone jest w niewielki ładunek kumulacyjny. Operator naprowadza je na cel, po czym inicjuje zdalną detonację. Pojazd zostaje zniszczony wraz z miną. „Tutaj Głuptak działa trochę jak kamikadze”, podkreślał Gierkowski. Pojazd w wersji numer dwa nie posiada ładunku. Można go użyć do poszukiwania min, inspekcji podwodnej infrastruktury, wreszcie szkolenia marynarzy. Początkowo Głuptaki znalazły się w wyposażeniu wycofanych już ze służby niszczycieli min projektu 206FM. Dziś korzystają z nich załogi wspomnianych już Kormoranów, a także marynarze z dwóch trałowców – OORP „Hańcza” i „Drużno”.

W pracowniach gdańskiej politechniki narodził się również Ukwiał, czyli zdalnie sterowany bezzałogowiec przeznaczony do poszukiwania niebezpiecznych obiektów, choć nie tylko. Za pomocą pojazdu operator może też podłożyć pod minę ładunek wybuchowy Toczek. System, podobnie jak Głuptak, zadebiutował na pokładach okrętów 206FM. Po wycofaniu ich z linii trafił do wojskowych magazynów. Ale decydenci o nim nie zapomnieli. Po drobnym liftingu trafił na „Hańczę” i „Drużno”. Rozwinięciem Ukwiała stał się inny bezzałogowiec – Morświn, który jeszcze w 2017 roku znalazł się w wyposażeniu ORP „Kormoran”, czyli prototypowego niszczyciela min projektu 258. Dodać przy tym należy, że głównym konstruktorem wszystkich czterech pojazdów był prof. Lech Rowiński.

W armiach świata trwa dronowa rewolucja, zaś sam proces nasycania wojsk systemami bezzałogowymi jeszcze przyspieszył po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie. Dotyczy to także domeny morskiej. Stopniowo do gry wchodzi też sztuczna inteligencja. Polska stara się być tutaj na bieżąco. I dotyczy to nie tylko wojska, lecz także – jak widać – naukowców, konstruktorów, wreszcie przemysłu obronnego.

Fot. Politechnika Gdańska

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Strategie

Człowiek w pętli

Z dr Kają Kowalczewską, specjalistką od międzynarodowego prawa humanitarnego, o rewolucji związanej ze sztuczną inteligencją i zawiłościach prawnych w kwestii jej wykorzystania przez wojsko i służby rozmawia Łukasz Zalesiński.

Skynet to system obrony oparty na sztucznej inteligencji. Rząd USA daje mu ogromną swobodę działania. Skynet zdolny do samodzielnej nauki buntuje się jednak przeciwko swoim mocodawcom i doprowadza do niemal całkowitej zagłady ludzkości. Kojarzy Pani taką historię?

„Terminator” Jamesa Camerona.

Właśnie tak! Klasyczny film nurtu noir tech. Jeszcze dekadę temu przedstawioną w nim wizję z czystym sumieniem można było potraktować jak kinową bajkę. A teraz? Jak daleko jesteśmy od momentu, kiedy inteligentne maszyny będą walczyły i decydowały za nas?

Myślę, że jednak daleko, choć muszę zastrzec, że jako prawniczka nie wiem do końca, co dzieje się w tajnych wojskowych laboratoriach i sztabach. Jestem zdana na informacje z otwartych źródeł. Na pewno sztuczna inteligencja [artificial intelligence – AI] znajduje coraz szersze zastosowanie w działaniach armii, służb specjalnych, na polu walki. Algorytmy pomagają w analizowaniu danych, wspomagają człowieka w podejmowaniu decyzji, ale jeszcze go nie zastępują. Tyle że nawet w takich przypadkach stąpamy po kruchym lodzie.

Dlaczego?

Wystarczy spojrzeć na działania Izraela w Strefie Gazy. Jak wynika z ustaleń dziennikarzy śledczych portali +972 Magazine i Local Call, izraelska armia używała tam sztucznej inteligencji do typowania celów. System „Lavender” na podstawie zapisów z ulicznych kamer wyławiał z tłumu potencjalnych bojowników Hamasu. Z kolei ten o nazwie „Where’s Daddy?” pomagał ich śledzić i wysyłał powiadomienie w momencie, kiedy docierali oni do domów. Oczywiście zgodnie z zapewnieniami IDF [Israel Defense Forces, czyli Izraelskich Sił Obronnych], to nie AI podejmowała decyzję o zabiciu danej osoby i samym momencie ataku. Robili to wojskowi. Problem jednak w tym, że do operatorów spływały ogromne ilości danych, a dodatkowo działali oni pod silną presją czasu. Według wyliczeń dziennikarzy w szczytowym momencie operacji w Gazie na analizę poszczególnych przypadków mieli po kilkadziesiąt sekund. Istnieje zatem duże ryzyko, że mogli zatwierdzać cele automatycznie.

A to by oznaczało, że w praktyce zawierzyli maszynie, rezygnując z kontroli nad nią...

Właśnie! W rozważaniach nad zastosowaniem sztucznej inteligencji na polu walki pojawiają się trzy koncepcje. Pierwsza, określana terminem „human in the loop” [operator w pętli decyzyjnej], zakłada, że człowiek przez cały czas w pełni panuje nad systemami zarządzanymi przez AI. Według drugiej – „human on the loop” [operator włączony w pętlę], daje sztucznej inteligencji dużą swobodę, ale przez cały czas to człowiek nadzoruje przebieg zainicjowanych przez nią procesów. I w każdej chwili może je przerwać. I wreszcie koncepcja trzecia, „human out of the loop”, która mówi, że człowiek od początku do końca pozostaje poza pętlą decyzyjną. O wszystkim decyduje system. Otóż, jestem przeciwniczką takiego podziału. Daje on bowiem złudne poczucie, że istnieje jakieś „pomiędzy”. Że dając swobodę maszynie, można ją jednak w jakimś stopniu kontrolować. A moim zdaniem to nieprawda. Nie jesteśmy w stanie nadążyć za szybkością procesowania ani też do końca przewidzieć, jak zachowa się w danych warunkach AI.

Czy na przykład nie pomyli pododdziału przeciwnika z grupką cywilów?

Właśnie. Konflikty zbrojne mają bardzo różną specyfikę. Kto nam zagwarantuje, że algorytmy AI przygotowane do tego, by walczyć w Ukrainie, zadziałają tak samo na przykład w Afryce, gdzie będą miały do czynienia z zupełnie innym przeciwnikiem, uzbrojeniem, ukształtowaniem terenu, pogodą? Warto przy tym pamiętać, że różnica pomiędzy osobą cywilną a osobą biorącą bezpośredni udział w działaniach zbrojnych coraz częściej się zaciera. Tak było choćby w Afganistanie, gdzie wojska sojusznicze miały naprzeciw siebie już nie regularną armię, lecz talibańskich bojowników. Nie wkładali oni mundurów z wyraźnymi oznaczeniami, często więc na pierwszy rzut oka trudno ich było odróżnić od osób cywilnych. A jednak nimi nie byli. Czy sztuczna inteligencja w każdym przypadku będzie potrafiła rozróżnić jednych od drugich?

W Strefie Gazy izraelska armia używała sztucznej inteligencji do typowania celów.

Kolejna ważna rzecz: systemy AI posiadają zdolność do samodzielnego uczenia się. Gromadzą płynącą z otoczenia i danych wiedzę i na jej podstawie modyfikują sposób działania. Pytanie, czy zawsze będziemy w stanie przewidzieć, w którą stronę ten proces pójdzie? Zapanować nad nim? A jeśli już maszyny napędzane przez AI dopuszczą się działań sprzecznych z prawem konfliktów zbrojnych, kto będzie za to odpowiadał? W wojsku mamy jasną hierarchię i reżim odpowiedzialności. Gdzie jednak na tej drabinie ulokować systemy napędzane przez sztuczną inteligencję?

Z drugiej strony, jeśli w przyszłości wyślemy na pole bitwy na przykład czołgi sterowane przez AI, to będziemy mieli starcie maszyn. Oszczędzimy żołnierzy, zredukujemy liczbę ofiar.

Tylko w teorii. Musimy bowiem odpowiedzieć sobie na kolejne ważne pytanie: kto będzie korzystał z tego rodzaju urządzeń? Tylko państwa wysoko rozwinięte. Powiem więcej – wątpliwe, by używały one sztucznej inteligencji w starciach przeciwko sobie. Prace nad takimi technologiami pochłaniają krocie. Prowadzi się je po to, by zyskać przewagę na polu bitwy. Bez większego ryzyka można zatem przyjąć, że militarne mocarstwa sięgną po AI tylko wobec przeciwnika, który nie może odpowiedzieć tym samym. A zatem w razie hipotetycznego konfliktu po jednej stronie staną maszyny, po drugiej nadal będą ginęli ludzie. Być może w skali nigdy wcześniej niespotykanej.

Co na to międzynarodowa społeczność? Czy ktokolwiek stara się ująć kwestie zastosowania AI do celów militarnych w ramy prawne?

To niełatwa sprawa. Międzynarodowe konwencje, które zakazują posiadania i używania danego typu uzbrojenia, są naprawdę nieliczne. Po II wojnie światowej państwa zgodziły się, że nie należy sięgać po broń chemiczną i biologiczną, ponieważ uznały, że na polu bitwy trudno zachować nad nimi pełną kontrolę. Atak na przeciwnika może dotknąć też własnych żołnierzy. Wystarczy, że wiatr zmieni kierunek. Podobne traktaty dotyczą broni nuklearnej, ze względu na jej niszczycielską siłę. W przypadku min przeciwpiechotnych i broni laserowej chodzi zaś o koszty społeczne. One nie tyle uśmiercają, ile zadają rany. Namnażają wojennych inwalidów, którymi potem musi opiekować się państwo.

Problem ze wspomnianymi konwencjami polega jednak na tym, że żadnego kraju nie można zmusić do ich podpisania. Jeśli jakieś państwo tego nie zrobi, nie może być pociągnięte do odpowiedzialności, nawet jeśli po daną broń sięgnie. Co więcej,sygnatariusze w każdej chwili mają prawo taką konwencję wypowiedzieć. Dochodzi więc do sytuacji takich jak ta z traktatem o zakazie posiadania broni jądrowej z 2017 roku. Podpisały go 122 kraje, ale wśród nich nie było żadnego, który głowicami atomowymi dysponuje.

Dyskusje nad regulacjami dotyczącymi AI rozpoczęły się jeszcze w 2012 roku. Wówczas to grupa organizacji pozarządowych pod przewodnictwem Human Rights Watch zainicjowała kampanię pod hasłem „Stop Killer Robots” [powstrzymać zabójcze maszyny]. Jej efektem stał się raport „Losing Humanity” [utrata człowieczeństwa], który zawierał wezwanie, by Organizacja Narodów Zjednoczonych zajęła się tym tematem. Organizacje pozarządowe chciały oczywiście wprowadzenia zakazu posiadania, rozwijania i używania do celów militarnych bezzałogowych pojazdów napędzanych przez AI. Zagadnienie znalazło się w agendzie ONZ-etu, ale jak dotąd państwa nawet nie rozpoczęły negocjacji na temat traktatu, który w jakikolwiek sposób regulowałby tę kwestię.

Jak to tłumaczą?

Zacznijmy od tego, że państwa podzieliły się na trzy grupy. Członkowie pierwszej, w skład której wchodzi m.in. Brazylia, opowiadają się za wprowadzeniem pewnych regulacji. Miałyby one zagwarantować, że w procesie decyzyjnym z udziałem sztucznej inteligencji ostatnie słowo zawsze będzie należało do człowieka. Druga grupa, składająca się z krajów najsilniej dotkniętych skutkami toczących się w ostatnim czasie konfliktów zbrojnych, w ogóle chce zakazać używania AI do celów militarnych. I wreszcie grupa trzecia, złożona z najzamożniejszych i najwyżej rozwiniętych państw, takich jak USA czy Chiny, przekonuje, że wprowadzenie nowych przepisów jest nie tylko trudne, ale też bezcelowe. Według nich wystarczą fundamentalne zasady prowadzenia konfliktów zbrojnych, które wynikają z konwencji genewskich i zwyczaju. Obowiązują one od dekad, wynikają z wojennej praktyki, do ich respektowania zaś zobowiązały się wszystkie państwa. Mam tu na myśli zasady humanitaryzmu, rozróżniania, proporcjonalności oraz konieczności wojskowej. W skrócie zakazują one zadawania żołnierzom strony przeciwnej nadmiernych cierpień, atakowania osób i obiektów cywilnych, mówią też o konieczności minimalizacji strat ubocznych. Innymi słowy takiego planowania operacji wojskowych, by zyski czysto militarne nie przewyższyły strat na przykład w infrastrukturze cywilnej.

Sformułowania bardzo nieostre.

Tak, ale jednak akceptowane przez wszystkich. Jeśli chodzi o regulacje dotyczące samej AI sytuacja jest patowa. Oczywiście ONZ może się pokusić o przyjęcie jakiejś konwencji, ale jaką wartość będzie miał taki dokument, jeśli nie podpiszą się pod nim najwięksi gracze? Na razie państwa poprzestają na organizowaniu kongresów, podczas których ich przedstawiciele omawiają zagadnienia związane z nowoczesnymi technologiami i zasadami ich użycia, a także składają polityczne deklaracje. Zapewniają w nich, że AI będą używać w sposób etyczny i odpowiedzialny. Przestrzegania takich dokumentów nie można egzekwować na drodze prawnej. Są one pewnym gestem, deklaracją woli...

Myśli Pani, że w niedalekiej przyszłości jest szansa na jakiś traktat dotyczący wykorzystania sztucznej inteligencji do celów wojskowych?

Nie sądzę. Od pewnego czasu mamy kryzys multilateralizmu. Coraz trudniej o realizację pewnych inicjatyw ponad podziałami. Państwa stawiają na zbrojenia, lista zagrożeń rośnie. Politycy powtarzają, że to nie czas na narzucanie sobie ograniczeń. Wiele zależy teraz od nich samych. Od tego, jaki wizerunek kraju na arenie międzynarodowej chcą budować. Myślę, że trzeba po prostu rozsądnie korzystać z możliwości technologicznych, którymi dysponujemy. Tak by nawet rzecz tak ważna jak obrona własnych obywateli przeprowadzana była w sposób akceptowalny z perspektywy prawa międzynarodowego i ogólnoludzkich wartości.

Dr Kaja Kowalczewska jest specjalistką od prawa międzynarodowego, adiunktką w Inkubatorze Doskonałości Naukowej – Centrum Digital Justice na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz członkinią Komisji ds. Upowszechniania Międzynarodowego Prawa Humanitarnego działającej przy PCK. Obecnie zajmuje się problematyką nowych technologii używanych do dokumentowania naruszeń międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych.

Fot. Dominika Hull-Burska, Abaca Press/Forum

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Strategie

Krajowy Plan Zarządzania Kryzysowego (KPZK) definiuje blackout jako rozległą awarię zasilania, czyli sytuację, gdy do utraty napięcia w sieci elektroenergetycznej dochodzi na znacznym obszarze.

Gdy pada zasilanie

Uzależnienie od energii elektrycznej w wysoko uprzemysłowionych krajach Europy jest bardzo odczuwalne – prąd stał się niezbędnym elementem funkcjonowania całego systemu państwowego. Dlatego wszelkie zakłócenia jego dostaw mogą poważnie odbić się na bezpieczeństwie.

ROBERT SENDEK

Wostatnich miesiącach w różnych miejscach Europy miało miejsce kilka poważnych awarii zasilania elektrycznego. Największa, do której doszło pod koniec kwietnia, objęła całą Hiszpanię, Portugalię, Andorę oraz południowo-zachodnią Francję. W początkach lipca zasilanie padło na znacznych obszarach północnych i środkowych Czech. Brak prądu skutkował poważnymi komplikacjami dla społeczeństw i gospodarek Czech, Hiszpanii i Portugalii. W mniejszej skali do podobnych sytuacji dochodziło na kontynencie jednak częściej, np. 21 marca z powodu pożaru stacji transformatorowej ogromne problemy miało największe lotnisko Europy – Heathrow w Londynie. Z kolei 7 lipca uderzenie pioruna w stację transformatorową wywołało poważne kłopoty z dostawami energii elektrycznej w wielu dzielnicach Wiednia.

We wszystkich powyższych przykładach mieliśmy do czynienia z tzw. blackoutem. Regulujący w warunkach polskich kwestie postępowania w podobnych sytuacjach Krajowy Plan Zarządzania Kryzysowego (KPZK) definiuje blackout jako rozległą awarię zasilania, czyli sytuację, gdy do utraty napięcia w sieci elektroenergetycznej dochodzi na znacznym obszarze. Wprawdzie w naszej części świata sytuacje, kiedy ma miejsce całkowite odcięcie dostaw energii elektrycznej, zdarzają się sporadycznie i na krótko, przypadki z Półwyspu Iberyjskiego i Czech pokazują, że są możliwe.

WSZYSTKO PRZESTAJE DZIAŁAĆ

Skutki nawet kilkugodzinnego załamania się dostaw energii elektrycznej mogą dotyczyć różnych ważnych sfer życia i przynieść poważne konsekwencje. To przede wszystkim utrudniony przekaz informacji – w Hiszpanii i Portugalii dość szybko pojawiły się problemy z telekomunikacją: zamilkły telefony, przestał działać internet. Do tego doszły poważne utrudnienia w komunikacji – w krajach Półwyspu Iberyjskiego, ale też w Czechach stanął transport publiczny: wstrzymany został ruch kolejowy, przestało działać metro, tramwaje, na hiszpańskich lotniskach trzeba było wdrożyć specjalne procedury, przez co doszło do opóźnień, wiele lotów odwołano. Fabryki musiały przerwać produkcję (w czeskim Litvinowie stanęła m.in. należąca do Orlen Unipetrol rafineria), wiele przedsiębiorstw usługowych nie było w stanie wykonywać zamówień. Przestały działać sygnalizacja świetlna, zasilanie bram w garażach podziemnych, wiele osób zostało zablokowanych w windach. Problemem okazały się również niedziałające systemy bankowe, przez co w restauracjach i sklepach nie można było płacić bezgotówkowo ani wypłacić pieniędzy z bankomatów. Trudności w funkcjonowaniu miały szpitale, kliniki i apteki, w wielu miejscach trzeba było uruchomić zasilanie awaryjne.

Zarówno w Czechach, jak też w Hiszpanii i Portugalii dostawy prądu przywrócono po kilkunastu godzinach. Jednak nawet taka przerwa przekłada się na wymierne straty gospodarcze: w krajach Półwyspu Iberyjskiego są one szacowane od kilkuset milionów do niemal 2 mld euro! W dodatku paraliżując kluczowe funkcje państwa, blackout może stanowić poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju. Może wywołać chaos i niepokoje społeczne, bo mieszkańcy nie będą np. mogli kupić niezbędnych produktów pierwszej potrzeby albo w sytuacji odcięcia od wiarygodnych źródeł informacji będą podatni na manipulację i plotki rozpowszechniane drogą nieformalną.

We wszystkich wskazanych wyżej sytuacjach ustalonymi przyczynami black-outu były przeciążenie sieci, awaria techniczna lub zjawiska atmosferyczne. Należy się jednak liczyć także z tym, że sieć elektryczna może stać się celem ataku ze strony zorganizowanych grup – w tym terrorystycznych, wrogich reżimów lub strategicznych rywali. Może o tym świadczyć sytuacja z Francji, gdzie pod koniec maja na Lazurowym Wybrzeżu doszło do dwóch black-outów wywołanych celowo poprzez podpalenie stacji transformatorowych i niszczenie słupów wysokiego napięcia. W rezultacie bez prądu przez pewien czas zostało nawet 200 tys. mieszkań. Wszystkie negatywne konsekwencje przerw w dostawach prądu mogą być zatem wykorzystywane przez wrogie podmioty do destabilizacji kraju.

Brak prądu może pokrzyżować niejedne plany. Na zdjęciu podróżni, którzy w kwietniu 2025 roku utknęli na dworcu kolejowym w Maladze.

Na marginesie warto wspomnieć i o tym, że istnieje rodzaj broni, która wymierzona jest właśnie w system elektroenergetyczny. To tzw. bomba grafitowa, która nie niszczy fizycznej infrastruktury (np. elektrowni czy sieci przesyłowej), ale wywołuje zwarcia i spięcia w sieci wysokiego napięcia, których konsekwencją jest awaria całego systemu. Broń tego typu wykorzystywano np. w latach dziewięćdziesiątych w Iraku i Jugosławii.

BEZPIECZEŃSTWO NAJWAŻNIEJSZE

Ponieważ dostawy energii elektrycznej w sposób bezpośredni przekładają się na bezpieczeństwo państwa, przypadki blackoutów z ostatnich miesięcy stają się przedmiotem analizy specjalistów na różnych poziomach. Ten na Półwyspie Iberyjskim stał się przedmiotem debaty na forum Parlamentu Europejskiego. Europejski komisarz ds. energii i mieszkalnictwa Dan Jørgensen mówił wówczas: „Przerwy w dostawie prądu przypominają nam, że bezpieczeństwo energetyczne nigdy nie powinno być traktowane jako coś oczywistego. Dały nam one również inną lekcję – pokazały znaczenie solidarności w czasach kryzysu. […] Musimy razem pracować nad tym, aby zbudować silną i zrównoważoną Europejską Unię Energetyczną”.

Sposobem na wzmocnienie infrastruktury energetycznej państw członkowskich mają być rozwiązania realizowane w trzech najważniejszych obszarach. To po pierwsze integracja, która wzmacnia sferę koordynacji i lepszego zarządzania systemami energetycznymi państw unijnych. Drugim obszarem są połączenia międzysystemowe, tzw. interkonektory energetyczne, pozwalające w razie trudności na importowanie energii elektrycznej od państw sąsiednich. Wśród wniosków po blackoucie w Hiszpanii i Portugalii były bowiem sugestie, że sieci obu tych krajów nie są w wystarczającym stopniu połączone z systemami energetycznymi państw sąsiednich. Ostatnim z obszarów wskazywanych przez specjalistów dla uniknięcia blackoutów w przyszłości są inwestycje m.in. w infrastrukturę umożliwiającą magazynowanie energii elektrycznej i elastyczne zarządzanie nią.

Pierwsze kroki zmierzające do ograniczenia w przyszłości podobnych sytuacji rządy Hiszpanii, Portugalii i Czech (choć w różnym zakresie) już podjęły. Dotyczy to m.in. modernizacji infrastruktury elektroenergetycznej czy zwiększania pojemności magazynów energii dla gromadzenia nadwyżek energii. Ponieważ w kontekście kwietniowej awarii pojawiły się przypuszczenia, że mógł to być wynik cyberataku (to się jednak nie potwierdziło), w debacie publicznej pojawiły się też wątki dotyczące wzmocnienia cyberbezpieczeństwa infrastruktury elektronergetycznej. Na zlecenie hiszpańskiego rządu prowadzone są obecnie badania dotyczące odporności na cyberataki mniejszych wytwórców energii (jak farmy wiatrowe czy fotowoltaiczne). Zdecydowano również o kampaniach edukacyjnych i informowaniu społeczeństw o zagrożeniach.

To ważne inicjatywy, ponieważ energia elektryczna należy do tych zasobów, bez których funkcjonowanie nowoczesnego państwa właściwie nie jest już możliwe. O bezpieczeństwie całej infrastruktury elektroenergetycznej i zapobieganiu podobnym sytuacjom w przyszłości warto zatem myśleć już dziś.

Fot. Adobe Stock, Álex Zea/East News

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Historia

Piloci 452 Dywizjonu Myśliwskiego Australijskich Królewskich Sił Powietrznych (drugi od lewej Keith Chisholm) na lotnisku Kenley w Anglii. Wrzesień 1941 roku

Keith w Warszawie

Australijski pilot Keith Chisholm po brawurowej ucieczce z obozu jenieckiego wiele miesięcy ukrywał się w okupowanej przez Niemców Polsce. Pomoc okazali mu członkowie podziemia – i to dzięki Polakom wrócił w końcu do swojej ojczyzny.

ROBERT SENDEK

Wtej historii sporo jest zaskakujących momentów i niezwykłych sytuacji. Na przykład ucieczka z obozu jenieckiego – a właściwie ucieczki, bo Keith Chisholm ze Stalagu VIII B w śląskim Lamsdorfie (dziś Łambinowice) uciekał kilkukrotnie. Pierwsza okazja nadarzyła się w czerwcu 1942 roku, gdy wraz z dwoma innymi jeńcami trafił do komanda pracy i wyjechał poza obóz. Mężczyźni ruszyli na południe, w kierunku Czech, kierując się według prowizorycznej mapy do ustalonego wcześniej punktu kontaktowego. Gdy po dziesięciu dniach uciekinierzy dotarli do celu, okazało się, że pomylili adresy, a gospodarz, do którego drzwi zapukali, przyjął ich, ale po kryjomu złożył donos do niemieckiej żandarmerii. Błyskawicznie odesłano Chisholma do obozu. Niedługo potem spróbował uciec z lazaretu, do którego trafił, symulując chorobę. Tym razem eskapada zakończyła się jednak bardzo szybko.

Kolejna próba okazała się sukcesem. Pomysł był bardzo śmiały: spiskowcy zamierzali bowiem porwać samolot i uciec nim na drugą stronę frontu. Warunek był jednak taki, że muszą się tylko dostać na lotnisko w Gliwicach, 100 km na wschód od Lamsdorfu, gdzie według nich miały stacjonować dwusilnikowe samoloty Messerschmitt, Me 110. Gdy więc Niemcy wysłali do podobozu w Gliwicach grupę alianckich jeńców, którzy mieli tam wykonywać prace porządkowe, spiskowcy sobie tylko znanymi sposobami skłonili żołnierzy z tej grupy, by zamienili się z nimi dokumentami.

Na miejscu okazało się jednak, że z planów porwania samolotu nic nie wyszło – ale i tak spiskowcy zdecydowali się uciec. Poza Chisholmem w tej grupie znaleźli się brytyjski pilot Geoffrey Hickman, Amerykanin Charles McDonald oraz Edmund Carter, znany także jako Nick, polski Żyd, który służył w brytyjskich wojskach w Palestynie, a schwytany został przez Niemców w Grecji. Obecność Cartera była konieczna: nie dość, że mówił po angielsku i niemiecku, to jeszcze znał polski.

Z ANTYPODÓW NA ŚLĄSK

Jak to się jednak stało, że wojenne losy rzuciły Australijczyka nad Wisłę? Keith Chisholm urodził się w 1918 roku w Petersham, wówczas na peryferiach australijskiego Sydney. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia medyczne. Gdy wybuchła wojna, wstąpił do lotnictwa. Inspiracją była dla niego służba ojca, Kennetha, który w czasie I wojny światowej jako żołnierz australijskich oddziałów walczył w 1915 roku o Gallipoli.

Keith również włożył mundur, zdobył umiejętności lotnicze i jako poddany brytyjskiego króla Jerzego VI trafił do Wielkiej Brytanii. W maju 1941 roku znalazł się w składzie 452 Dywizjonu Myśliwskiego Australijskich Królewskich Sił Powietrznych, jednego z kilkunastu sformowanych podczas II wojny światowej w Wielkiej Brytanii dywizjonów lotniczych, w których służyli Australijczycy. Kariera Chisholma jako pilota myśliwskiego była krótka, ale bardzo intensywna: w ciągu kilku letnich miesięcy 1941 roku udało mu się zestrzelić sześć samolotów przeciwnika. 12 października szczęście się od niego odwróciło: został zestrzelony nad francuskim wybrzeżem i z płonącego samolotu ratował się, skacząc na spadochronie. Schwytany przez Niemców, podobnie jak wielu innych pilotów alianckich, trafił do obozu jenieckiego w śląskim Lamsdorfie.

PO DRUGIEJ STRONIE GRANICY

Czwórce byłych jeńców wcale nie było łatwo ukrywać się w okupowanym kraju, więc zdecydowali się poprosić o pomoc przypadkowo spotkanych Polaków. Tym razem im się poszczęściło i dzięki pomocy miejscowych trafili do Andrzeja Harata ps. „Wicher”, kwatermistrza komendy Inspektoratu Sosnowiec Armii Krajowej, który ukrył ich we własnym mieszkaniu. Sprawa nie była jednak dla niego łatwa i nie wiadomo, kto wtedy bał się bardziej: Anglosasi, zdani na łaskę i niełaskę nieznanych sobie ludzi, czy też polscy konspiratorzy, obawiający się, że rzekomi lotnicy mogą być niemieckimi agentami. W sytuacji, gdy najmniejszy błąd mógł kosztować życie, każdy obawiał się zdrady.

Szybko przerzucono uciekinierów na teren Generalnego Gubernatorstwa i podjęto działania mające na celu weryfikację ich tożsamości. Już wkrótce do Krakowa przyjechał pociągiem z Warszawy Ron Jeffery, Anglik, członek polskiego podziemia. W wydanych po latach wspomnieniach Jeffery moment spotkania opisywał tak: „W domu przywitałem się z uciekinierami, uścisnąwszy im ręce, pogratulowałem udanej ucieczki, zapytałem o nazwiska i stopnie wojskowe, nie mówiąc nic o sobie”. Zadaniem Jeffery’ego było porozmawiać z uciekinierami, sprawdzić, czy mówią prawdę, i wystawić opinię. „Sierżant lotnictwa Keith Chisholm, australijski pilot myśliwca w służbie RAF, przyszedł pierwszy. Studiował stomatologię w Londynie przed wojną i od zestrzelenia większość czasu poświęcał wysiłkom wydobycia się z więzienia. Jednym słowem bratnia dusza”. Jeffery miał pewne wątpliwości co do tożsamości Nicka Cartera, który, jak się okazało, służył w brytyjskim wojsku w Palestynie, w Anglii zaś nigdy nie był. Pozostałych Jeffery zweryfikował pozytywnie: „Od samego początku w stosunku do tej trójki było jasne, że są tymi, za których się podają”.

PRZYMUSOWA ZMIANA PLANÓW

Ponieważ obcokrajowców najłatwiej ukryć w dużym i ludnym mieście, gdzie jest rozwinięta sieć kontaktów, zapadła decyzja, by wysłać sojuszników do Warszawy. Udał się tam także i Chisholm, który został zakwaterowany w mieszkaniu Haliny Kozubowskiej. W tym czasie w stolicy przebywało co najmniej kilkudziesięciu alianckich pilotów i żołnierzy – uciekinierów z obozów jenieckich. Ulokowani w polskich rodzinach, posługujący się doskonale podrobionymi dokumentami mogli prowadzić w miarę normalne życie – o ile w czasie wojny można wieść normalne życie: wychodzili do miasta, bywali w kawiarniach, czasem też się ze sobą spotykali.

Obcokrajowców najłatwiej ukryć w dużym i ludnym mieście, gdzie jest rozwinięta sieć kontaktów – zapadła decyzja, by wysłać sojuszników do Warszawy. Udał się tam także i Chisholm, który został zakwaterowany w mieszkaniu Haliny Kozubowskiej. Na zdjęciu most Poniatowskiego w okupowanej Warszawie

W ten właśnie sposób polscy konspiratorzy zapoznali Chisholma z przebywającymi w Warszawie innymi alianckimi żołnierzami. Byli wśród nich służący przed wojną w holenderskiej marynarce wojennej Charles Douw van der Krap i Frederik Kruimink. Z obydwoma los związał Chisholma bliżej. „Rozmowy z Chisem poprawiały samopoczucie, szczególnie omawianie z nim planów przedostania się do Wielkiej Brytanii”, opisywał van der Krap w wydanych po wojnie wspomnieniach. „Walka partyzancka w szeregach Armii Krajowej była oczywiście niezwykle ważna, ale z powodu bariery językowej nie czuliśmy się tu całkowicie na miejscu”. Nic zatem dziwnego, że podczas przymusowej bezczynności ukrywający się żołnierze alianccy ciągle snuli plany przedarcia się na Zachód i powrotu do służby. Z zainteresowaniem śledzili to, co działo się na frontach wojny. Van der Krap wspominał, że miał w tym swój udział także Australijczyk: „Polacy słuchali zagranicznych stacji radiowych i Chisholm przekazywał nam szczegółowe informacje na temat sytuacji na wszystkich frontach”.

Momentem przełomowym w życiu Chisholma i obydwu Holendrów był wypadek, do jakiego doszło wczesną wiosną 1944 roku. A wszystko z powodu ulicznej kontroli dokumentów. Otóż Australijczyk wybrał się pewnego razu w towarzystwie van der Krapa na spacer. „Szliśmy sobie z Chisem zachodnim brzegiem Wisły, zbliżając się do mostu Poniatowskiego, na którym stał niemiecki posterunek”, wspominał van der Krap. „Właśnie przechodziliśmy obok filaru, kiedy nie wiadomo skąd pojawił się Niemiec w niebieskim mundurze policji rzecznej”. Funkcjonariusz zażądał dokumentów. „Nie przeląkłem się zbytnio, nasze »papiery« były przecież bez zarzutu, a niemiecki zwyczaj zastraszania znałem aż za dobrze”. Tym razem coś poszło jednak nie tak. Chisholmowi w napięciu puściły nerwy: pchnął niemieckiego policjanta tak mocno, że ten wpadł do Wisły i utonął. Pech chciał, że miał w ręce dokumenty van der Krapa, który w sposób oczywisty stawał się głównym podejrzanym w sprawie śmierci niemieckiego policjanta.

POWRÓT DO DOMU

Niedługo potem Keith Chisholm i holenderski uciekinier z obozu Frederik Kruimink, zaopatrzeni w nowe, doskonale spreparowane przez speców z polskiego podziemia dokumenty, wyruszyli na Zachód. Udawali Belgów służących w niemieckiej armii i mających prawo nosić cywilne ubrania. Chisholm ostatecznie w początkach maja dotarł do Paryża. Nawiązał tam kontakt z francuskim ruchem oporu i wziął nawet udział w trwającym kilka dni powstaniu paryskim, które przyniosło miastu wolność.

Gdy wojna się zakończyła, wyjechał do Australii, ale nie zapomniał o swych wojennych przeżyciach w Warszawie. Historia trochę zatoczyła koło, bo po jakimś czasie sprowadził do siebie swoją gospodynię, Halinę Kozubowską, u której mieszkał przez kilka miesięcy, a która podczas powstania warszawskiego straciła bliskich.

Źródła cytatów: Ch.L.J.F. Douw van der Krap, „Przeciw swastyce”, przekł. R. Turczyn, Wrocław 2011. R. Jeffery, „Wisła jak krew czerwona. Wspomnienia Anglika – żołnierza Armii Krajowej”, przekł. R. Antoszewski, Warszawa 2006.

Fot. Australian War Memorial, IPN

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Historia

Przeznaczeniem moim była Afryka

Z Heleną Augustyn, żołnierką Pomocniczej Służby Kobiet, o przeżyciach z archipelagu Gułag, ewakuacji z nieludzkiej ziemi z armią gen. Andersa i służbie w dalekiej Ugandzie rozmawia Piotr Korczyński.

Niedawno czytałem rękopis wspomnień mjr. Romana Sulimskiego, epidemiologa wojskowego, który opisując okres służby w twierdzy brzeskiej, bardzo pochlebnie pisał o lekarzu tamtejszego oddziału Korpusu Ochrony Pogranicza, ppor. Stanisławie Augustynie. To był Pani ojciec?

Tak. Urodziłam się właśnie podczas służby ojca w Brześciu nad Bugiem. Ojciec awansował na majora Wojska Polskiego i kiedy wybuchła II wojna światowa, pełnił funkcję lekarza pułkowego w 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w Nowym Sączu. Tutaj też, 31 sierpnia 1939 roku, widziałyśmy go z mamą i młodszą siostrą po raz ostatni. Pamiętam jego słowa, którymi się ze mną żegnał: „Helu, jesteś mądrą i rozsądną dziewczynką, oddaję pod twoją opiekę chorą mamusię i młodszą siostrzyczkę. Opiekuj się nimi, ja idę na wojnę”.

Mjr Augustyn poległ na froncie?

Nie, ojciec przeżył walki i wrócił do Nowego Sącza, ale my wtedy, po ewakuacji rodzin wojskowych na Kresy, byłyśmy w okupowanych przez Sowietów Brzeżanach. Mama bezskutecznie starała się u nich wyprosić pozwolenie na powrót do Nowego Sącza. Tymczasem ojciec znalazł się na celowniku gestapo. Aresztowano go za posiadanie magazynka z amunicją do pistoletu i rozstrzelano 8 grudnia 1939 roku.

Ojciec miał z czasu I wojny światowej glejt nietykalności. Widniały na nim podpisy dwóch cesarzy – niemieckiego Wilhelma II i rosyjskiego Mikołaja II. Otrzymał go za zorganizowanie w neutralnym pasie przyfrontowym szpitala epidemicznego, w którym leczył żołnierzy obu stron konfliktu. Gestapowcy tego glejtu nie uszanowali, ale pozwolili ojcu wysłać do Berlina petycję o ułaskawienie. I ono przyszło, ale niestety za późno – 24 godziny po egzekucji… Dowiedziałyśmy się o tym dopiero po wojnie. Przez cały jej okres wierzyłyśmy, że ojciec żyje.

Pani ojciec zginął z rąk gestapowskich siepaczy, Pani zaś wraz z matką i siostrą dostała się w sidła NKWD i zostałyście zesłane na archipelag Gułag.

Nasza gehenna rozpoczęła się 29 czerwca 1940 roku. O szóstej rano do naszego mieszkania załomotało trzech enkawudzistów i milicjant. Milicjant został w kuchni, a enkawudziści weszli do pokoju i zamknęli za sobą drzwi. Najstarszy stopniem oświadczył, że pojedziemy „na świeże powietrze”. Ja już wiedziałam, co to oznacza: zesłanie na Sybir. Niby spodziewałyśmy się tego każdego dnia, ale i tak był to wstrząs. Będąc w rozpaczy i szoku, krzyknęłam do enkawudzisty, że „Stalin to swołocz”, i po kilku jeszcze mocniejszych epitetach wykrzyczałam: „Wiem, jaka u was jest nędza i jakich morderstw Stalin dokonuje na waszym narodzie! Obraziłam waszego boga, więc zastrzelcie mnie, moją mamusię i siostrę!”. Lecz, o dziwo, enkawudzista zamiast wyciągnąć pistolet z kabury, spokojnie mi odpowiedział, żebym nie krzyczała, tylko żebyśmy zbierały swoje rzeczy, a oni idą po wózek do transportu i wrócą za godzinę.

Helena (pierwsza z prawej) oraz Wanda z ukochanym ojcem, mjr. Stanisławem Augustynem

W lot zrozumiałam, o co chodzi, i zaczęłam błagać matkę: „Mamusiu, uciekajmy jak najszybciej, on nam dał czas na ucieczkę!”. Matka jednak bała się podjąć decyzję i chciała szukać rady u milicjanta, który na co dzień był dozorcą naszej kamienicy. Tłumaczyłam jej, że on jako funkcjonariusz w mundurze nie pomoże nam, a tylko postawimy go w trudnej sytuacji. W końcu pogodziłam się z decyzją mamy i poczekałyśmy na powrót enkawudzistów. Kiedy wrócili po godzinie, ich spojrzenia zdradzały zdumienie, jakie wywołała nasza decyzja o pozostaniu i skazaniu się na wywózkę.

Gdzie Panie trafiły po podróży w bydlęcych wagonach za Ural?

Wysadzono nas w Krasnouralsku – mieście w obwodzie swierdłowskim. Czekała nas tam katorżnicza praca. Wpierw wylądowałam w kopalni miedzi, gdzie pchałam i wyładowywałam wagony z rudą miedzi. Następnie nie trafiłam wcale lepiej, bo dźwigałam na nosidłach cegły i zaprawę na rusztowaniu przy budowie olbrzymich pieców.

Trudno sobie wręcz wyobrazić, jak 17-letnia dziewczyna potrafiła to wytrzymać, i to o głodzie…

Głód był czymś niewyobrażalnie strasznym. Przy budowie owych pieców pracowałam dosłownie o kromce chleba od szóstej rano do dziesiątej wieczorem. Dźwiganie cegieł i zaprawy po katordze w kopalni było już ponad moje siły. W końcu nadeszła chwila, w której pomyślałam, że to koniec. Usiadłam z przeświadczeniem, że już nie wstanę. Modliłam się, wpatrując w podłogę wysypaną piaskiem, i nagle dostrzegłam smugę – ni to dym, ni mgłę sunącą nad ziemią. Mgła przede mną wystrzeliła w górę i zaczęła rosnąć, gęstnieć. W tym momencie pojawił się mój majster – zdun, który nie dostrzegając tego dziwnego zjawiska, zażądał, bym zapaliła mu papierosa. W tej chwili mgła zniknęła, a ja – proszę mi wierzyć – poczułam przypływ energii, jakby wstąpiły we mnie nowe siły. Następnego dnia zostałam przeniesiona do pracy w szpitalu, na stanowisko salowej. To był dla mnie prawdziwy raj! Było ciepło, pod dachem i mogłam po kryjomu wylizywać talerze po chorych…

Wasza gehenna skończyła się po podpisaniu układu Sikorski–Majski w przedostatnim dniu lipca 1941 roku. Jak wyglądała Pani droga do armii gen. Andersa?

Myśmy wyjechały z Krasnouralska dopiero pod koniec tamtego roku, w listopadzie. Jak wszyscy „amnestiowani” Polacy – jak to wtedy nazywano – starałyśmy się dotrzeć do Taszkentu, gdzie, jak słyszałyśmy, w obozie Jangi-Jul formowało się polskie wojsko. To nie była ani spokojna, ani krótka podróż. Na miejsce dojechałyśmy dopiero na wiosnę 1942 roku, przed samą ewakuacją armii do Persji. Pamiętam, jak na jednej ze stacji czekałyśmy na pociąg dwa dni i dwie noce. Kiedy wreszcie nadjechał, maszynista zatrzymał się tylko na chwilę, by ze stacyjnej pompy nabrać wody do parowozu. Do wagonów ruszyły tłumy, walcząc o miejsca. Mamie i siostrze udało się wejść do jednego z nich, a ja zostałam na peronie. Pociąg ruszył i na nic zdałyby się moje rozpaczliwe próby wskoczenia do wagonu, gdyby nie jeden żołnierz, który złapał mnie za kołnierz i szybko wciągnął do środka. Z głową na jego kolanach przespałam całą noc, a on, żeby mnie nie obudzić, nie ruszał się z miejsca. O świcie, gdy się obudziłam, powiedział do mnie: „Dobrze, że miałaś mocno przyszyty kołnierz, bo w przeciwnym razie wpadłabyś pod koła pędzącego pociągu”.

Szczęście Pani nie opuszczało.

Szczęście i opatrzność Boża, która potrzebna była również podczas ewakuacji. Ludzie umierali z chorób lub ginęli w wypadkach do samego końca pobytu na nieludzkiej ziemi, a także później, w Persji, jak wtedy zwano Iran. Pamiętam do dziś drogę z Pahlawi, przez góry Elbrus, do Teheranu… To jedna z najpiękniejszych i zarazem najniebezpieczniejszych tras na świecie. Jechaliśmy w ciężarówkach kierowanych przez perskich szoferów – oni byli nieobliczalni, rywalizowali na tych krętych drogach i ścigali się ze sobą wozami pełnymi ludzi! Trzy ciężarówki z naszymi sierotami wpadły wówczas w przepaść… Do obozu pod Teheranem dotarliśmy w kwietniu 1942 roku, zdaje się, że w Wielką Sobotę. Zakwaterowano nas w starych hangarach lotniczych na pustyni. Miesiąc później otrzymałam powołanie do wojska.

Pani nie był jednak pisany szlak większości żołnierek Pomocniczej Służby Kobiet, czyli przez Iran, Irak, Palestynę do Włoch, gdzie pestki, jak was nazywano, wyróżniły się m.in. jako szoferki czy sanitariuszki w czasie walk od Monte Cassino po Bolonię.

Przeznaczeniem moim była Afryka. Jako szeregowiec trafiłam pod brytyjskie dowództwo, lecz moja służba wiązała się z pomocą Polakom – w większości kobietom i dzieciom, które ewakuowane zostały aż do Ugandy. Moja afrykańska podróż rozpoczęła się w irańskim porcie Ahwaz, gdzie zaokrętowano nas na statek. Płynęliśmy w konwoju i nie była to wcale spokojna podróż. Gdy jeden ze statków wpadł na minę morską, ratowaliśmy rozbitków z niego. Wreszcie zawinęliśmy do portu w Karaczi i tu na miesiąc ulokowano nas w obozie wojskowym. Następnie znowu wsiedliśmy na statek, którym dopłynęliśmy do afrykańskiej Mombasy w Kenii. Stąd koleją przez Nairobi pojechaliśmy do Ugandy. Mój przystanek końcowy był w samym sercu tego kraju, w dżungli. Gdzieś pomiędzy Jeziorem Alberta a jeziorem Kioga leżało miasto Masindi. W jego obrębie Brytyjczycy stworzyli dla polskich uchodźców obóz [w latach 1942–1947 przeszło przez niego 4 tys. Polaków].

Na jednej z wycieczek. Helena Augustyn kuca pierwsza z prawej.

Ten obóz tworzyło kilka wiosek, w których nasi rodacy zostali rozlokowani w chatach stojących na drewnianych palach. Bardzo szybko rozwinął się on w spore osiedle, w którym funkcjonowały polskie szkoły – od podstawowych, poprzez gimnazjum, na liceum humanistycznym, którego i ja zostałam absolwentką, skończywszy. Wybudowano też kościół, szpital, aptekę, bibliotekę, do której sprowadzano polskie książki drukowane w Palestynie. Funkcjonowała także świetlica YMCA, gdzie słuchaliśmy radia – polskich i brytyjskich audycji. Stał tam fortepian, na którym przepięknie grała pani [Barbara] Dulębina. Na wolnym powietrzu dawano przedstawienia teatralne i organizowano akademie patriotyczne. Nikt nie zamykał drzwi na klucz, nie było kradzieży, a ludzie – doświadczywszy sowieckiego piekła – byli sobie życzliwi, jakby chcieli przepracować tę straszną traumę.

Słowem życie polskiej diaspory w Ugandzie kwitło. A jakie konkretnie były w niej Pani obowiązki?

Po zdaniu matury skończyłam w tanzańskim mieście Tengeru kurs nauczycielski i uczyłam w szkole powszechnej w Masindi, jak wtedy nazywano podstawówki. Po przeżyciu piekła na Syberii Afryka jawiła mi się jako raj na ziemi, i taką ją zachowałam w sercu do dziś. Przyroda w Masindi była wręcz bajkowa: śpiewy ptaków, woń różnych kwiatów, a nocą niebo pełne gwiazd, które zdawały się być na wyciągnięcie ramion. Widziałam Krzyż Południa, który na naszej półkuli jest niewidoczny. Po strasznych przeżyciach w Rosji w Afryce odżyła we mnie romantyczka… Afrykę uważam za moją drugą ojczyznę.

Kadra i uczniowie liceum humanistycznego w Masindi. Helena Augustyn stoi pierwsza z lewej w pierwszym rzędzie od góry.

A jednak zdecydowała się Pani ją pożegnać i wrócić do Polski, gdzie czekała na Panią wielka niewiadoma…

No cóż, tęsknota do Polski, a przede wszystkim niewiadoma, co z ojcem, przeważyły wszystkie sentymenty... Pamiętam dokładnie datę powrotu do kraju: 18 sierpnia 1947 roku. Różnie się później życie układało – raz było gorzej, a raz lepiej, lecz dziękuję Bogu, że wojnę przetrwałam z ludzką twarzą, że doświadczywszy mnie sowieckim piekłem, nagrodził afrykańskim edenem. Tych wspomnień, gdy stałam pod tamtym niebem i miałam wrażenie, że zaraz z niego zjedzie po mnie gwiezdna karoca, nigdy nie zapomnę i dzięki nim jestem szczęśliwa.

Helena Augustyn urodziła się 23 czerwca 1923 roku w Brześciu nad Bugiem. Po ewakuacji armii gen. Władysława Andersa została powołana do Pomocniczej Służby Kobiet, a następnie oddelegowana do Afryki. W ugandyjskim Masindi – jednym z największych obozów dla polskich uchodźców – uczyła w szkole powszechnej. Po powrocie do Polski pracowała jako księgowa w Nowym Sączu, gdzie mieszka do dziś..

Fot. Piotr Korczyński, archiwum Heleny Augustyn (3)

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Po służbie

Katorżniczka z przypadku

„Katuje, upadla i miesza z błotem”. Patrzę na napis na koszulce, którą dostałam w pakiecie startowym od organizatora Biegu Katorżnika, i zastanawiam się, czy wszystkie te „obietnice” zostały spełnione.

MARTA KAŹMIERCZAK

Czwartek, 31 lipca. Słyszę, jak koleżanka z redakcyjnego pokoju Bernadeta Waszkielewicz, sekretarz redakcji filmowej „Polski Zbrojnej”, przez telefon ustala szczegóły wyjazdu do Lublińca. Mamy tradycyjnie być na sportowym evencie, by pokazać, jak zawodowcy zaprawieni w wojskowych sprawdzianach umiejętności, ale i żądni wrażeń amatorzy radzą sobie w jednym z najstarszych biegów z przeszkodami w Polsce. Dwie sekundy później dociera do mnie, że przecież 11 lat temu miałam wystartować w Biegu Katorżnika. Nie pobiegłam wtedy, bo były inne, ważniejsze rzeczy. W trzeciej sekundzie decyduję, że skoro los ponownie rzuca to wyzwanie, to teraz nie widzę żadnych przeszkód, żeby je podjąć. A jak się okaże, przeszkód na miejscu nie zabraknie. I to w bagnach, jeziorze, rowach melioracyjnych. Po minucie jestem już pewna, że pobiegnę. Dla mnie będzie to debiut, a dla Biegu Katorżnika – zamknięcie pięknej, 20-letniej historii. Organizator, Wojskowy Klub Biegacza Meta Lubliniec, zapowiedział, że jest to ostatnia edycja.

W piątek ustalamy z Michałem Niwiczem, redakcyjnym kolegą, plan wyprawy. Mamy ruszać wcześnie, bo droga do Lublińca to trzy godziny jazdy, a pierwsza grupa rusza o 10.00. Biegi są podzielone na fale, żeby pomieścić wszystkich zawodników. Moja grupa – VIP/dziennikarze – wystartuje o godz. 11.30. Pozostaje spakować rzeczy i cieszyć się przygodą! Rok przerwy w bieganiu i startach w zawodach – zapisuję po stronie minusów. Ale jest pamięć mięśniowa, ogólna sprawność, silna głowa, są treningi biegowe – co prawda, tylko dwa (ale za to pod okiem Mariusza Giżyńskiego reprezentującego Centralny Wojskowy Zespół Sportowy), jest radość – to po stronie plusów. Tego się nie zapomina. Przecież biegałam po górach, ulicach, parkach i lasach! Ba, nawet walczyłam o miejsca na podium. Zdobyłam medale na Festiwalu Biegowym w Piwnicznej-Zdroju (Bieg 7 Dolin na dystansie 34 km), w Supermaratonie Gór Stołowych, zawodach biegowych Pieniny Ultra Trail czy Chudy Wawrzyniec. Za mną przyzwoite wyniki na 5 km, 10 km i w półmaratonie. Nawet kiedy robiło się ciężko, to od radości nie dało się uciec. Jako bonus były adrenalina, endorfiny i dopamina.

NAJWOLNIEJSZY KILOMETR W HISTORII

O godzinie 9.05 dojeżdżamy do Lublińca, słynnego zagłębia komandosów. Zaraz, gdzie tu się biegnie, zastanawiam się, patrząc na taflę roztaczającego się przede mną jeziora Posmyk. Nazwa urocza, ale z lekkim przerażeniem stwierdzam, że ta impreza może mieć z biegiem mniej wspólnego niż moje wyobrażenia. Dobrze, że mam wymagane 160 cm wzrostu i umiem utrzymywać się na powierzchni, to są już jakieś plusy – powtarzam sobie na pocieszenie. Widzę, że sporo rozgrzewających się osób ma na sobie długie legginsy i buty poprzywiązywane taśmami, żeby mocniej trzymały się stopy. Na szczęście kolega Michał ma w aucie taśmę. Może dzięki niej nie stracę dziś moich 11-letnich, różowych i dziurawych asicsów. Prędko rozpytuję uczestników, po co włożyli długie spodnie – przecież będą ważyć więcej – i słyszę, że to chroni przed pocięciem nóg przez trzcinę. A po co ochraniacze na piszczele? Skoro na pewno nie mam ich przy sobie, lepiej nie dopytywać i iść na żywioł.

Dochodzi 11.30. Moja grupa liczy około 50 osób, przeważają mężczyźni. Ustawiam się na początku stawki, dopytując kolegi obok, z której strony płyciej na starcie. Okazuje się, że też debiutuje i ma tę samą strategię – podążać za pierwszymi. Ruszamy.

Po 20 latach Bieg Katorżnika wystartował po raz ostatni.

Woda całkiem ciepła, nawet czysta, dno przyjazne. Po chwili wbiegamy na ziemistą łachę – rozpędzić się nie da, ale oto czuję się, jakbym frunęła nad wodą. Niedługo, bo zaraz robi się głębiej i trzeba mocno pracować nogami. Pomagam sobie rękoma, przecież w końcu biegnę, więc ten ruch tutaj pasuje. Gdy tylko osiągamy „wyspę”, nogi wydają się cięższe niż przy bieganiu po suchym. Czuję się jak syrena albo… komandos. W końcu dookoła siebie mam komandosów i dżentelmenów. Przepuszczają, gdy próbuję ich wyminąć bokiem. Pozytywnie reagują, kiedy dziarsko wołam: „Hurra, pierwszy kilometr za nami!”. Zegarek nie kłamie – 13 minut i 35 sekund, właśnie zaliczam najwolniejszy kilometr w mojej biegowej historii. Dla koneserów Katorżnika to nic nowego, dla mnie – kolejna niespodzianka.

PO CO SĄ OCHRANIACZE?

Im dalej się przemieszczamy wzdłuż trasy, tym robi się trudniej. Woda powoli przechodzi w gęstsze, lepiące się błoto. Z bajora czasami wypełza się przez trzciny na ścieżki, gdzie powietrze pachnie bagnem i panuje duchota. Są na tyle wąskie, że mieści się jedna osoba. Zauważam, że łatwiej i szybciej je pokonywać w drobnych, szybkich susach. Tak, skaczę jak sarna przez mokradła. Słyszę chlupot błota, więc ktoś jest tuż za mną. Trzciny przechodzą w odcinki bagniste, gdzie można zapaść się głębiej, czasem po pachy.

Wchodzimy w rowy melioracyjne wypełnione błotem. Mimo że wysoko podnoszę nogi, to raz, drugi, trzeci potykam się o ukryte pod wodą konary. Boli. Żeby chociaż na zmianę te piszczele obijać! Kompan tej części przeprawy, gen. bryg. Mariusz Chmielewski, zastępca dowódcy Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni ds. IT, komentuje moje kolejne zderzenie: „Właśnie dlatego wkładam tutaj ochraniacze piłkarskie. Uważaj pod nogi”. A w tym roku poziom wody wyższy. Eureka! W końcu wiem, po to ten sprzęt! Brawura kosztuje, a odporność na ból jest jednym z elementów, który sprawdza się na selekcjach do sił specjalnych. Trzeba to więc brać z dobrodziejstwem biegu. Jak sobie pomóc, dowiedziałam się podczas rozmów na trasie. Ktoś z przodu rzucił przez ramię: „Trzymaj się za kimś, kto przeciera szlak – mniej oberwiesz”. Wiadomo, gdzie trzeba uważać. Ale nie powinno być zbyt łatwo – to przecież jest Katorżnik! Mijam kolegę z aparatem i pozdrawiam czarną dłonią, a on łapie ujęcie szczęśliwej kobiety w rowie melioracyjnym. Idealnie.

BŁOTNA PIELĘGNACJA? PROSZĘ BARDZO

Ku mojej uciesze wychodzimy z błota do lasu i rozpoczyna się biegowy odcinek. Jest duszno. Ile zachwytu w jeden dzień można przyjąć? Sporo. Z uwagi na doświadczenie w biegach górskich zauważam majstersztyk w wyznaczeniu trasy biegnącej przez leśne zarośla. Wije się i zmienia kierunki. Wstążeczki nie giną ani na chwilę i precyzyjnie wskazują niebanalne zmiany kierunków, wąskie przesmyki między drzewami, ale też drogę przez powalone kłody, które trzeba przeskoczyć. Labirynt pełen naturalnych przeszkód. Można się naprawdę poczuć jak sarna w lesie. Kiedy zegarek pokazuje piąty kilometr, widzę nieco ponad 54 minuty – sporo jak na taki odcinek. Nawet mocne podbiegi w górach udałoby się pewnie pokonać szybciej.

Trasa obejmuje sporo odcinków w rowach melioracyjnych otoczonych gęstymi zaroślami.

Szybki łyk wody na punkcie odżywczym orzeźwia. Ruszam dalej. Las przechodzi znów w bagno i trzciny wokół jeziora. Konary pojawiają się mniej lub bardziej nieoczekiwanie. Kilka razy potykam się i nurkuję twarzą w błocie. Mam je w nosie, uszach, na głowie. Mrugam oczami, żeby pozbyć się nieostrej wizji – błoto przykleiło się do soczewek kontaktowych? Nawet nie mogę przetrzeć ust ręką, bo są całe oblepione. Do tego jakiś złośliwy konar przeciął mi przedramię i lekko krwawię. A może potrzebna jest dezynfekcja rany?

Nabieram pokory. Nie wyprzedzam kolegów, tylko trzymam się za nimi w bezpiecznym dystansie, patrząc, jak obchodzą podwodne przeszkody, a czasem je przesuwają. Może na dziś wystarczy mimowolnych ciosów na piszczele. Kolega ze startu, również debiutant, jest obok. Wizualnie nie do poznania. Jedyne, co widać, to jego białe zęby, kiedy się do mnie uśmiecha.

WYCIĄGNĘLI MNIE Z BAGNA!

Zaczyna się długi odcinek wzdłuż trzcin. Błoto ciągnie w dół i zasysa. Nagle dookoła robi się gęściej od zawodników. Widzę u nich dwie techniki: marsz i coś jakby brodzenie połączone z czołganiem. Bolą mnie piszczele, więc idę, choć to wolniejsza i mniej ekonomiczna metoda. Bagno weryfikuje wszelkie niedociągnięcia. Trzeba wiedzieć, co robić. Chwila nieuwagi i czuję, że mój but ugrzązł w mule. Ruszam stopą tak, by odbić od dna, ale to tylko pogarsza sprawę. Koledzy z obu stron łapią mnie za ręce. Ciągną mocno. Jest! Wyciągnęli mnie z bagna! Ten z prawej sam się pogrążył w mule, więc teraz ja pomagam w akcji ratunkowej.

Na mecie z regularnym uczestnikiem Biegu Katorżnika – gen. bryg. Mariuszem Chmielewskim, zastępcą dowódcy Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni.

W dali majaczy punkt startowy. Już tylko wystarczy wdrapać się na pomost, przejść go i wskoczyć na drugą stronę, żeby wybiec z wody na linię mety. Kolega debiutant puszcza mnie przodem. Dystans przebyty: 8,8 km. Czas: poniżej dwóch godzin. „Polska Zbrojna” – szczęśliwa melduję do mikrofonu. Dostaję słynną żeliwną podkowę za ukończenie Katorżnika. Okazuje się, że bieg kończę jako druga na mecie w kategorii dziennikarzy, a pierwsza w kobiecej klasyfikacji tej grupy. Zauroczona tym doświadczeniem, przyjmuję do wiadomości, że to był mój pierwszy i jednocześnie ostatni raz.

Zapach stawu i bagna mimo wielu kąpieli trzymał się na ciele przez kilka dni. Na piszczelach jeszcze dziś widać ślady zderzeń z konarami. W mojej głowie pozostanie natomiast wspomnienie ekstremalnego biegu terenowego. Nie dla każdego, a dla prawdziwych twardzieli. I takich właśnie ludzi widziałam na trasie. Przez przypadek, lecz na własne życzenie, zmieszałam się z błotem, trochę skatowałam, ale też podniosłam na duchu.

Fot. Michał Niwicz (4)

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA 9/2025 | Po służbie

Jak przejść do historii?

Ze Zbigniewem Rosińskim, prezesem honorowym Wojskowego Klubu Biegacza Meta, o pożegnalnym Biegu Katorżnika, Setce Komandosa i katorżniczych podkowach rozmawia Jacek Szustakowski.

Kultowy Bieg Katorżnika organizowany przez Wojskowy Klub Biegacza Meta odbył się po raz 20. Czy to prawda, że po raz ostatni?

Już przed dwoma laty chcieliśmy zakończyć jego organizację. Jednak presja chętnych, którzy chcieli po raz kolejny przedzierać się przez bagna, była tak wielka, że zorganizowaliśmy jeszcze dwa kolejne biegi. Teraz jednak definitywnie kończymy. Dwudziesta edycja jest dobrą okazją do pożegnania. Rezygnujemy z wielu przyczyn, ale zdecydowanie najważniejszą jest brak osób niezbędnych do zorganizowania tak wielkiej imprezy.

Pamiątką po Katorżniku pozostaną nietypowe trofea wręczane zawodnikom, które są nawet ozdobą Małego Muzeum Medali Sportowych w Sławnie. Skąd wziął się pomysł na wręczanie uczestnikom podków?

Kiedy przed 20 laty organizowaliśmy bieg w błocie, byliśmy pionierami. Nikt w Polsce nie organizował takich zawodów. Nawet na świecie nie było tego typu masowych imprez na dłuższym dystansie. Skoro podjęliśmy się organizacji nietypowego biegu, uznaliśmy, że muszą być też nietypowe medale dla biegaczy. Chcieliśmy, aby po katorżniczym biegu zawodnicy mieli co dźwigać na szyi. I padło na podkowy na grubym łańcuchu. Na dwóch pierwszych edycjach wręczaliśmy oryginalne, takie do podkuwania koni, największe, jakie były dostępne na rynku, ale potem przestawiliśmy się na żeliwne. Przyznam, że Bernard Gutowski, który w swojej kolekcji w Sławnie ma ponad 12 tys. medali sportowych, eksponuje więcej podków z Biegu Katorżnika, niż my mamy w klubowych zbiorach. Ale to mnie cieszy, bo o legendzie tego biegu będą przypominać podkowy wiszące w rozrastającej się placówce w Sławnie.

Cenną podkowę z Katorżnika i ja zdobyłem, podobnie jak kilkoro innych zawodników biegnących w barwach „Polski Zbrojnej”. W tym roku nasza koleżanka wygrała rywalizację wśród dziennikarek. Na trasie spotkała się z gen. bryg. Mariuszem Chmielewskim. Nie był on jedynym generałem na błotnej trasie?

Gen. Chmielewski startuje w wielu imprezach, które organizujemy. Podobnie zresztą jak gen. Roman Polko, który ukończył Katorżnika kilka razy. Swoim dwóm wnuczkom towarzyszył zaś na trasie Małego Katorżnika gen. broni w st. spocz. Lech Konopka. Katorżnika ukończyli również generałowie Ryszard Pietras, Sławomir Drumowicz, Mirosław Wiklik, Jarosław Kraszewski i Krzysztof Szymański. Warto podkreślić, że rywalizacji w naszych bagnach posmakowało też wielu olimpijczyków i innych znanych sportowców.

Meta jest również organizatorem Setki Komandosa, która w przyszłym roku będzie miała swój okrągły jubileusz. Przed dziesięciu laty wydawało się, że pomysł na nowy ekstremalny bieg jest ryzykowny i nie będzie wielu chętnych do startu w nim.

Rzeczywistość przerosła nasze oczekiwania. Aż 120 biegaczy ukończyło Setkę Komandosa trzykrotnie, 345 dwukrotnie, a blisko 2 tys. jeden raz. W tym roku do mety dotarło ponad 700 zawodników, a listę chętnych do startu zamknęliśmy dwa miesiące przed imprezą.

Mam nadzieję, że nie będzie to dla Pana okazja do powiedzenia „koniec” kolejnemu kultowemu już biegowi Mety?

Muszę przyznać, że Setka ciągle cieszy się ogromną estymą i na razie nie ma mowy o zaprzestaniu organizacji tego biegu. Jest nam bardzo przykro, że z powodu limitu uczestników musieliśmy w ostatnich latach odmawiać wielu chętnym przyjęcia na listę startową. Staramy się rozsądnie zwiększać limity i jak najlepiej przyjąć biegaczy w podlublinieckich lasach.

Mecie poświęcił Pan prawie połowę życia. Z jakich sukcesów w jej bogatej, 30-letniej historii cieszy się Pan najbardziej?

Szczególnie cieszą mnie medale mistrzostw Polski w konkurencjach olimpijskich oraz wojskowych mistrzostw świata, które zdobyła nasza najlepsza zawodniczka Karolina Pilarska. Jestem też dumny z tego, że nasze imprezy były inspiracją dla organizatorów wielu innych biegów ekstremalnych.

St. chor. sztab. rez. Zbigniew Rosiński od 2019 roku jest prezesem honorowym Wojskowego Klubu Biegacza Meta z Lublińca. Od początku powstania tego stowarzyszenia w 1995 roku przez cztery kadencje (do 2010 roku) był jego prezesem, a potem, do 2019 roku, wiceprezesem. Laureat Buzdygana w 2013 roku i nagrody specjalnej w plebiscycie „Polski Zbrojnej” na najpopularniejszych sportowców Wojska Polskiego w 2015 roku.

Fot. Jacek Szustakowski

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl