Spis treści

Z szeregu wystąp

TEMAT NUMERU

Mniej obcy w obcym kraju

ARMIA

Wszystkie oczy na Bałtyk

Polska z tarczą

MILITARIA

Poligon dla robotów

Wykuwanie tarczy

STRATEGIE

Jak uczynić Amerykę znowu wielką

Spirala napięcia

HISTORIA

Trudne rozmowy dyktatorów

Żyliśmy, jakby jutra miało nie być…

PO SŁUŻBIE

Ostatni port „Sokoła”

Tropienie historii

Publikacja zawiera wybrane artykuły z miesięcznika „Polska Zbrojna”.

WOJSKOWY INSTYTUT WYDAWNICZY

Aleje Jerozolimskie 97, 00-909 Warszawa

sekretariat@zbrojni.pl

tel.: 261 849 008, 261 849 007

polska-zbrojna.pl

MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024

MAGDALENA KOWALSKA-SENDEK

Z szeregu wystąp

Podczas misji UNIFIL w Libanie doszło do incydentu. Mieszkańcy pewnej wioski zatrzymali wojskowy patrol, obrzucili kamieniami i oblali benzyną jeden z samochodów. Czym zawiniły siły pokojowe? Miejscowi wielokrotnie prosili żołnierzy, by ci nie jeździli szybko w pobliżu ich domostw – nikt jednak nie wysłuchał ich próśb. W końcu emocje wzięły górę nad rozsądkiem.

Opisana sytuacja nie przydarzyła się polskim żołnierzom, pokazuje jednak, że warto się komunikować, warto też uczyć się na błędach. Przygotowania do wyjazdu na misje nie mogą sprowadzać się tylko do szkolenia ogniowego czy taktycznego. Przychylności ludzi nie zdobywa się przecież karabinem, ale poprzez zrozumienie i wzajemny szacunek. Właśnie dlatego w grudniowym numerze „Polski Zbrojnej” swoją uwagę koncentrujemy na świadomości międzykulturowej. I choć właściwe zrozumienie kontekstu kulturowego to podstawa relacji partnerskich w biznesie i polityce, my na tę kwestię patrzymy z perspektywy wojska. Jestem przekonana, że ignorowanie różnic kulturowych może bezpośrednio wpłynąć na bezpieczeństwo żołnierzy, a także na powodzenie podejmowanych przez nich działań i całych operacji wojskowych.

Korzystając z doświadczeń z dotychczasowych misji, powinniśmy szkolenie żołnierzy w tym zakresie traktować poważnie. Niech kursy ze świadomości kulturowej – a takie nasi żołnierze przechodzą przed misjami obligatoryjnie – będą czymś więcej niż tylko przykrym obowiązkiem. Warto też pamiętać o tym, że świadomość międzykulturowa to doskonały punkt wyjścia do budowania relacji partnerskich i sojuszniczych. Przecież nasi żołnierze od lat pracują z przedstawicielami różnych kultur w obcym sobie środowisku, zajmują stanowiska w natowskich instytucjach, pełnią dyżury w międzynarodowych strukturach, delegują pododdziały do sojuszniczych sił szybkiego reagowania, studiują za granicą i biorą udział w międzynarodowych manewrach wojskowych.

Zamykamy 2024 rok zmianami w strukturach Wojskowego Instytutu Wydawniczego. Dziękujemy dotychczasowemu kierownictwu, pani Izabeli Borańskiej-Chmielewskiej oraz pani Annie Putkiewicz za lata wspólnej pracy. Na zbliżający się 2025 rok patrzymy z optymizmem. Będziemy pisać o tym, co dla czytelników ważne i interesujące. Będziemy jak najbliżej wojska i żołnierskich spraw.

Szanowni Państwo, święta Bożego Narodzenia to czas dla Polaków wyjątkowy. Naszym Czytelnikom życzymy spokojnych, pełnych wytchnienia i refleksji świąt oraz dobrego Nowego Roku!

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / temat numeru

Pojęcie świadomości kulturowej wiąże się z przyjętą 14 maja 1954 roku konwencją haską o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego, która wprowadza potrzebę uczenia szacunku wobec kultury i dóbr z nią związanych oraz uświadamiania żołnierzy, że podczas ewentualnego konfliktu wszelkiego rodzaju zniszczenia w infrastrukturze zabytkowej powinny być jak najmniejsze. Szkolenia w tej dziedzinie prowadzi Międzynarodowy Ośrodek Szkolenia i Badań nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu oraz Centrum Przygotowań do Misji Zagranicznych. Na zdjęciu polscy żołnierze ochraniają ruiny starożytnego miasta Babilon w Iraku.

Mniej obcy w obcym kraju

Świadomość międzykulturowa to temat istotny dla polityki, biznesu, turystyki, a nade wszystko dla wojska. Nieznajomość właściwego kontekstu kulturowego może mieć wpływ na bezpieczeństwo żołnierzy, a także na powodzenie prowadzonych operacji.

MAGDALENA KOWALSKA-SENDEK, ROBERT SENDEK

Przykład pierwszy: Afganistan, misja stabilizacyjna. Polscy żołnierze dostają w prezencie od swoich afgańskich współpracowników i żołnierzy dywaniki modlitewne. Nie wiedzą jednak, co z nimi zrobić, więc używają ich jako chodniczków lub wycieraczek do butów. Takie zachowanie wywołuje oburzenie i sprzeciw muzułmanów – sytuację trzeba załagodzić, a żołnierzom wyjaśnić, że to zachowanie niewłaściwe.

Przykład drugi: Afganistan, misja szkoleniowa. Żołnierze afgańscy, którym asystowali Amerykanie, zatrzymują jadący drogą pojazd, rozmawiają z kierowcą, nakazują otworzenie drzwi i bagażnika. Nie zaglądają jednak do środka i nakazują kierowcy odjechać. Okazuje się, że Afgańczycy naśladują zachowanie, które zaobserwowali uprzednio u Amerykanów, ale nie rozumieją, na czym polega ich zadanie, jedynie markowali pewne zachowania i gesty. Nikt im nie wyjaśnił, co mają robić, bo Amerykanie uznali to za oczywiste.

Przykład trzeci: Irak, misja szkoleniowa. Delegacja wysokich rangą oficerów i dowódców wizytuje polski kontyngent wojskowy. W planie wizyty jest obiad z gospodarzami, przedstawicielami armii irackiej. Podczas posiłku jeden z polskich oficerów kurtuazyjnie pyta swojego irackiego odpowiednika, czy smakuje mu posiłek. Ten w odpowiedzi ręką nabiera z półmiska solidny kawałek ryby i kładzie go na talerzu sąsiada. Polak jest zdziwiony, ale pouczony przez tłumacza, nie odmawia skosztowania dania – każda inna reakcja odebrana byłaby jako afront. Co łączy te sytuacje? Wszyscy opisani powyżej żołnierze, znajdujący się na misjach w obcym kraju, zetknęli się z różnicami kulturowymi. I choć przytoczone zdarzenia można uznać za anegdotyczne, to jednak pokazują, że w tych samych sytuacjach osoby wychowane w różnych kulturach mogą zachować się zupełnie inaczej. Wzajemny brak zrozumienia dla odmienności i innej wrażliwości może natomiast prowadzić do poważnych kłopotów, a także narazić na niebezpieczeństwo życie żołnierzy i zagrozić powodzeniu misji.

CZERPANIE Z DOŚWIADCZEŃ

Jednym z podstawowych pojęć na współczesnym polu walki jest świadomość sytuacyjna. Żołnierz musi wiedzieć, gdzie przyjdzie mu działać, z kim będzie miał do czynienia i jakie zadanie ma do wykonania. Powinien umieć odpowiednio rozpoznać teren oraz siły przeciwnika. Rozpoznanie przeciwnika (a w określonych sytuacjach sprawa dotyczy także sojuszników czy partnerów szkoleniowych) oznacza jednak nie tylko zdobycie konkretnej wiedzy na temat jego zdolności bojowych i umiejętności. Chodzi także o poznanie jego zwyczajów, przekonań, kultury, z której się wywodzi, religii, którą wyznaje. Żołnierze zawsze działają w określonym środowisku z innymi ludźmi – bardzo często też chodzi o ludzi ukształtowanych w innej kulturze. W rezultacie problematyczne mogą się stać nawet najbardziej oczywiste – wydawałoby się – gesty, jak skinięcie głową dla potwierdzenia (np. w Bułgarii – nieodległej przecież kulturowo od Polski – na potwierdzenie kręci się głową na boki).

Żołnierze PKW UNIFIL w Libanie angażują się w różne formy pomocy dzieciom, zarówno bezpośrednio, jak i poprzez współpracę z lokalnymi organizacjami. Na zdjęciu odwiedziny w sierocińcu w Tibninie.

Z tego względu w ostatnich latach coraz większą rolę w planowaniu operacji wojskowych odgrywa czynnik, który nazwano świadomością międzykulturową lub kulturową (cultural awareness). Na ukształtowanie się powyższej dyscypliny wpłynęły doświadczenia naczelnych armii świata – przede wszystkim amerykańskiej – w toku prowadzonych w ciągu ostatnich dekad wojen, ale także różnorakich misji wojskowych, stabilizacyjnych i szkoleniowych. Z tych doświadczeń czerpie także cały Sojusz Północnoatlantycki, bo płynące z nich wnioski pozwalają stwierdzić, że od świadomości międzykulturowej mogą zależeć powodzenie i skuteczność wykonywanych zadań. We współczesnych badaniach dotyczących sztuki wojennej zwraca się uwagę na to, że specyfika kulturowa wpływa też na działania wojska – warunkuje nie tylko wskazane w pierwszych akapitach tego tekstu zachowania bytowe, lecz także działania taktyczne, a nawet koncepcje strategiczne.

KCIUK W GÓRĘ?

Przygotowanie do działania w środowisku innokulturowym dotyczy praktycznie wszystkich aspektów: gestów, języka ciała, znaków niewerbalnych, tonu i wysokości głosu, kontaktu wzrokowego czy fizycznego, poczucia czasu, funkcjonującej w danej wspólnocie hierarchii, kwestii dotyczących płci, przynależności etnicznej i religijnej. Istotna jest nawet indywidualna przestrzeń prywatna wokół ciała: są nacje, które skracają dystans i nie tylko szybko przechodzą na ty, lecz także np. stają bardzo blisko rozmówcy, lubią go dotykać, szarpać za rękaw albo poklepywać po ramieniu – są jednak i takie, które raczej zachowują dystans i nie tolerują bliskiego kontaktu, zwłaszcza fizycznego. Zetknięcie się osób z dwóch tych kultur od razu może prowadzić do trudności: jedna poczuje się atakowana i nagabywana, druga zaś odpychana i traktowana z nieufnością.

W niektórych kulturach istotne jest nawet użycie w kontaktach konkretnej ręki. Na Bliskim Wschodzie lewa ręka uważana jest za nieczystą, zatem gesty należy wykonywać prawą, jej też należy używać do wskazywania, przekazywania czy ofiarowywania przedmiotów oraz dotykania innych ludzi. Jest jeszcze jedna sprawa: czas. W kulturze wielu krajów, także w polskiej, punktualność uważana jest za cnotę i ważną cechę osobowości – pozwala bowiem na planowanie i organizację dnia. Są natomiast i takie kultury, które czas postrzegają zupełnie inaczej: sama punktualność ma w nich mniejsze znaczenie niż np. czas poświęcony później na wspólne obcowanie: można się zatem spóźnić, a sprawę rozstrzygnąć w innym czasie – natomiast za oznakę niegrzeczności uważa się np. szybkie przechodzenie do interesów i kończenie spotkania po ich załatwieniu, bez poświęcenia kilku chwil na pożegnanie i kurtuazyjną wymianę uprzejmości. O tym, że punktualność i czas mogą być postrzegane zupełnie inaczej niż w polskiej kulturze, przekonali się służący w Afganistanie polscy żołnierze. Nieraz bowiem spotkali się z afgańskim powiedzeniem: „wy macie zegarki, ale to my mamy czas”.

Amerykański i iracki żołnierz na punkcie kontrolnym w Iraku

À propos gestów: kciuk uniesiony w górę jest w kulturze zachodniej uważany za znak bardzo pozytywny. W wielu kulturach azjatyckich to natomiast odpowiednik pokazywania środkowego palca. Zresztą różnice dotyczące gestów są widoczne również między poszczególnymi społeczeństwami zachodnimi: wzniesione do góry palce wskazujący i środkowy w formie litery V w Polsce kojarzą się z symbolem zwycięstwa. Tymczasem w Wielkiej Brytanii ten sam znak, ale wykonany w taki sposób, że osoba go wykonująca ma zgięte palce zwrócone do siebie – a nie do patrzącego – już jest wulgarny i znaczy tyle, ile w Europie wysunięty środkowy palec albo uniesiony kciuk na Bliskim Wschodzie.

ODMIENNE KODY

Czy umiejętność odpowiedniego zachowania na check-pointach albo podczas spotkań ze starszyzną czy lokalną administracją może pomóc żołnierzom w wykonywaniu misji? Otóż tak. Zadaniem żołnierzy jest wypełnianie celów misji, w której biorą udział. Oznacza to, że mają chronić siły własne, dbać o powierzony sprzęt, ale także chronić lub wspomagać mieszkańców danego obszaru czy szkolić jego żołnierzy. Żeby tak się stało, konieczny jest kontakt z ludnością, nie tylko ze zwykłymi obywatelami, lecz także z miejscowymi liderami, burmistrzami, parlamentarzystami, szefami miejscowych firm, politykami i nieformalną władzą, np. starszyzną wiosek. Aby więc obecność obcych wojsk na tym terenie została zaakceptowana, a współpraca mogła się dobrze rozwijać, podczas przygotowywania misji trzeba uwzględnić nie tylko liczbę żołnierzy i ich uzbrojenie, lecz także system wartości mieszkańców danego obszaru, ich normy obyczajowe i przyjęty w danej społeczności kodeks etyczny. Wszystko to pozwala ominąć kłopoty i zrozumieć zachowania drugiej strony, daje też szansę na bycie zaakceptowanym, przyjętym i zrozumianym. Mając wiedzę o lokalnych zwyczajach i zachowaniach, można nauczyć się je odczytywać i prawidłowo reagować w trosce o własny komfort i bezpieczeństwo. Z drugiej strony przenoszenie zwyczajów i zachowań z własnej kultury do odmiennego kręgu kulturowego może się spotkać z niechęcią lub wrogością, nawet jeśli żołnierz ma najlepsze chęci i usposobiony jest otwarcie i życzliwie.

Gorzej, gdy popełnia się błędy. Znany jest przykład Amerykanów, którzy w 2012 roku w bazie Bagram w Afganistanie spalili egzemplarze Koranu skonfiskowane uwięzionym terrorystom. Obawiali się, że za pomocą ksiąg talibowie przekazują sobie wiadomości. Sprawa zakończyła się oburzeniem i protestami, w których zginęło co najmniej 30 osób, a niemal 200 zostało rannych. Takie incydenty, zwłaszcza te, które kończą się krwawo, nie służą budowaniu więzi i zaufania między żołnierzami a lokalną ludnością, a to w prosty sposób przekłada się na funkcjonowanie kontyngentu.

Choć osoby wychowane w różnych kulturach mogą zachować się zupełnie inaczej, to niektóre akcenty życia są dla wielu z nich wspólne. Na zdjęciu żołnierze afgańscy grają w karty w trakcie odpoczynku w ćwiczeniach z żołnierzami piechoty morskiej. Kalifornia, sierpień 2011 roku

Czasem do sytuacji problematycznych dochodzi z powodu nieświadomości i braku wiedzy, a reakcje drugiej strony mogą być szokujące. Podczas misji w Afganistanie kanadyjskich żołnierzy denerwowały wiejskie psy – żołnierze zatem strzelali do nich, żeby szczekaniem nie ostrzegały talibów. Wtedy do Kanadyjczyków podszedł jeden z Afgańczyków i powiedział, żeby zamiast psów zabili raczej któreś z jego dzieci. Z naszego punktu widzenia to zachowanie szokujące, ale ten człowiek wolał stracić jedno dziecko niż wyszkolonego psa pasterskiego, dzięki któremu można było wyżywić całą rodzinę.

O tym, jak ważna jest znajomość kultury i obyczajów, mówi też st. chor. sztab. Michał Rózga, starszy podoficer dowództwa 12 Dywizji Zmechanizowanej, niegdyś uczestnik misji w Iraku i Afganistanie: „W krajach odmiennych kulturowo od Polski, takich jak Irak czy Afganistan, wiele rzeczy może dziwić i szokować. Niezrozumienie może powodować różne sytuacje niepożądane, a nawet prowadzić do eskalacji konfliktów czy przejawów agresji. Nieznajomość kontekstu kulturowego może wpłynąć nie tylko na bezpieczeństwo, ale w skrajnych przypadkach także na powodzenie całej misji. Pamiętam, że np. w Afganistanie żołnierze nie potrafili zaakceptować roli, jaką w tamtejszym społeczeństwie pełnią kobiety. Reagowali, gdy widzieli np. że kobieta dźwiga ciężary, a jej mąż w niczym jej nie pomaga. Ale ich zadaniem nie jest zmienianie lokalnych obyczajów czy pouczanie”.

NIE TYLKO SOJUSZ

Znajomość konwencji w zachowaniu to jedno, ale istotnym elementem jest także pobieżna choćby orientacja w specyfice obszaru prowadzenia działań. Misje wojskowe bardzo często realizowane są na terenach zamieszkanych przez ludność mieszaną – zróżnicowaną kulturowo, językowo, etnicznie i religijnie. Przykładem mogą być Liban, Kosowo czy Bośnia i Hercegowina – a tam obecnie wysyłani są polscy żołnierze. Kontekst historyczny pozwala zrozumieć tło problemów, natomiast objaśnienie spraw dotyczących kwestii językowych, etnicznych i religijnych tłumaczy, skąd biorą się niesnaski, rywalizacja czy nienawiść między przedstawicielami różnych wspólnot.

Z wagi właściwego przygotowania żołnierzy do działań w obszarach konfliktu zdają sobie sprawę decydenci w strukturach organizujących misje wojskowe – w tym także dowództwo NATO. Świadczą o tym programy oraz dokumenty doktrynalne Sojuszu, ale także debaty i konferencje poświęcone analizowaniu i badaniu problematycznego zjawiska. Nabycie niezbędnych kompetencji międzykulturowych jest więc koniecznym elementem przygotowania żołnierzy jadących na misje stabilizacyjne, szkoleniowe czy pokojowe.

O wiele bardziej zaawansowana wiedza niezbędna jest natomiast wojskowym, którzy zajmują się wyspecjalizowanymi zadaniami, jakimi są np. współpraca cywilno-wojskowa CIMIC, komórki odpowiedzialne za operacje psychologiczne (PsyOps) i informacyjne (InfoOps). Potwierdzono, że przestrzeganie zasad przyjętych w danej kulturze, współdziałanie z lokalną administracją, zrozumienie jej potrzeb warunkuje skuteczność operacji dotyczących współpracy cywilno-wojskowej i form przekazywanej pomocy. Jako anegdoty opowiada się dziś historie dotyczące przekazywania w ramach wsparcia konserw z wołowiną mieszkańcom Indii albo wieprzowiną w krajach muzułmańskich.

Na stronie amerykańskiego Departamentu Obrony można znaleźć wykonane w 2015 roku zdjęcie, na którym amerykański żołnierz w multicamie pokazuje grupie stojących nieopodal afgańskich dzieci kciuk uniesiony w górę. Sam gest, jak i zdjęcie wykonane zostały w dobrej wierze, jako wyraz wsparcia i akceptacji. Tymczasem w wielu kulturach azjatyckich jest to gest wulgarny, równoznaczny z pokazaniem komuś środkowego palca.

W Polsce szkolenia kulturowe dla żołnierzy wyjeżdżających w ramach kontyngentów na misje zagraniczne prowadzi od lat Centrum Przygotowań do Misji Zagranicznych w Kielcach. „Zgodnie z obowiązującymi przepisami wszyscy żołnierze wyjeżdżający na misje muszą przejść szkolenia dotyczące uwarunkowań kulturowych, religii i obyczajów”, podkreśla komendant CPdMZ-etu płk Adam Włoczewski i dodaje: „Żołnierze przed wyjazdem szkolą się też w zakresie ochrony ludności cywilnej, ochrony i wsparcia ofiar przemocy ze względu na płeć, ochrony dzieci w konfliktach zbrojnych, zasad współpracy cywilno-wojskowej czy ochrony dóbr kultury”. Zajęcia bazują na ogólnych wytycznych przygotowanych przez NATO, ONZ czy Unię Europejską, ale w Kielcach są wzbogacane o dodatkowe treści. „Kursy w tym zakresie obowiązują także żołnierzy, którzy pełnią obowiązki w ramach inicjatywy gotowości NATO, Sił Odpowiedzi NATO czy Grupy Bojowej UE. W zajęciach uczestniczą wszyscy bez względu na stopień, zajmowane stanowisko i doświadczenia misyjne. Kurs obowiązuje zarówno szeregowego, który wyjeżdża na misję pierwszy raz, jak i pułkownika, który jedzie po raz trzeci”, wyjaśnia Jakub Strzeblecki z sekcji szkolenia ds. kulturowych kieleckiego centrum.

Szkolenia na temat uwarunkowań kulturowych nie są długie – zwykle zajmują kilka godzin zajęć. Wyjątkiem jest szkolenie przed misją w Libanie. Żołnierze PKW uczestniczą w tygodniowym kursie, a kadra i dowództwo kontyngentu szkolą się przez dwa tygodnie. „Mówimy o uwarunkowaniach historycznych, geopolitycznych, zróżnicowaniu religijnym i etnicznym Libanu, kulturze chrześcijańskiej i muzułmańskiej, opowiadamy też o założeniach islamu. Uczymy o zwyczajach, gestach, przekonaniach, uprzedzeniach”, wskazuje Agnieszka Krasowska z CPdMZ-etu. Znajomość tych spraw pozwala żołnierzom wykonującym zadania poza bazą właściwie odczytywać sygnały wysyłane przez lokalną ludność, nawiązywać kontakty i współdziałać z miejscowymi jednostkami wojskowymi czy administracją.

W przypadku każdego z PKW kursy odbywają się stacjonarnie lub zdalnie za pośrednictwem wideokonferencji. „Od czasu pandemii szkolenia zdalne są praktykowane najczęściej. Staramy się przekazywać wiedzę w pełnym zakresie, ale nie da się ukryć, że podczas kursów stacjonarnych znacznie łatwiej o dyskusję i wymianę doświadczeń, zwłaszcza że uczestniczą w nich też żołnierze, którzy mają bogate doświadczenie misyjne”, mówi Agnieszka Krasowska. Jeszcze kilka lat temu, gdy Wojsko Polskie prowadziło działania bojowe w Iraku i Afganistanie, stacjonarne szkolenia kulturowe w Kielcach trwały tydzień lub dwa. Żołnierze uczyli się nie tylko o kulturze, religii i obyczajach regionu, ale poznawali też podstawy języków dari i paszto.

Misje wojskowe bardzo często realizowane są na terenach zamieszkanych przez ludność mieszaną – zróżnicowaną kulturowo, językowo, etnicznie i religijnie.

Polskie kontyngenty stacjonują obecnie w Iraku, na Łotwie, w Rumunii, Kosowie, Turcji, Bośni i Hercegowinie, Afryce, we Włoszech lub w Libanie, rotacyjnie na Litwie i w Estonii (PKW Orlik) oraz trzymają dyżury w ramach SON czy GBUE. Dla wszystkich tych kontyngentów w Kielcach przygotowano kursy kulturowe. „Inaczej dobieramy treści dla ludzi, którzy służyć będą na Bałkanach, inaczej dla tych, którzy jadą na Łotwę, a inaczej dla tych delegowanych na Bliski Wschód czy do Afryki”, zaznacza Strzeblecki. „Nie jesteśmy w stanie z żołnierzy zrobić kulturoznawców danego regionu, ale też nie taki jest nasz cel. Przekazujemy wojskowym absolutne podstawy. Chcemy poszerzyć ich horyzonty, przekazać wiedzę, która im pomoże w służbie za granicą, wiedzę, która sprawi, że nie narobią sobie i innym kłopotów. Tłumaczymy, że każdy ma prawo do swoich poglądów, ale w momencie kiedy wykonują swoje obowiązki na misji, powinni jednak wystrzegać się manifestowania osobistych przekonań i uprzedzeń. Celem jest to, by żołnierz po kursie wiedział, jak zachowywać się w danym kręgu kulturowym czy jak dostosowywać się do obowiązujących norm i zasad”, podkreśla Jakub Strzeblecki.

Szkolenia obejmują również podstawy przyjętej w danym społeczeństwie etykiety: „Mówimy np. o tym, jakie zachowania są wskazane, a jakie niepożądane w danym środowisku. Wskazujemy, których tematów nie należy poruszać. Wspominamy też o ciekawostkach sprawiających, że szkolenie będzie bardziej interesujące, na przykład o potrawach narodowych”, wymienia Jakub Strzeblecki.

Komendant CPdMZ-etu zaznacza również, że kadra kieleckiej placówki systematycznie bierze udział w misjach zagranicznych, specjaliści CIMIC z Kielc wyjeżdżają na każdą zmianę PKW do Libanu, Kosowa, są także w Bośni. To pozwala im nie tylko zbierać nowe doświadczenia, lecz także dodawać nowe treści do kursów z zakresu uwarunkowań międzykulturowych.

Przydatność takich szkoleń widzą sami żołnierze. „Przed misjami w Iraku i Afganistanie uczestniczyłem w tego typu kursach z wielką ciekawością i zainteresowaniem. Bo chociaż jako żołnierze jesteśmy odpowiednio przygotowani do działań militarnych – mamy umundurowanie, uzbrojenie, jesteśmy odpowiednio wyszkoleni, to musimy jeszcze zrozumieć, że nasza skuteczność na misji to coś więcej niż zdolności taktyczne. Obowiązkowe jest poznanie kultury kraju, do którego jedziemy, i religii. Tylko w ten sposób będziemy mogli działać z poszanowaniem lokalnych obyczajów, przekonań i wiary. Starałem się zawsze zachęcać moich podwładnych do pogłębiania wiedzy w tym obszarze”, mówi gen. bryg. dr inż. Grzegorz Kaliciak, dowódca 15 Giżyckiej Brygady Zmechanizowanej, uczestnik misji w Iraku i Afganistanie. Oficer wspomina, że np. przed wyjazdem do Afganistanu podrzucał swoim żołnierzom listę lektur. Żołnierze, w ślad za swoim dowódcą, przyswajali więc wiedzę nie tylko o historii Afganistanu, studiowali mapy, przewodniki, lecz także czytali „Modlitwę o deszcz” Wojciecha Jagielskiego czy „Chłopca z latawcem”, autorstwa urodzonego w Kabulu powieściopisarza Khaleda Hosseiniego. „Chciałem oswoić żołnierzy z inną kulturą przed wyjazdem na misję”, podkreśla generał.

Żołnierze PKW UNIFIL w Libanie przyznają, że szkolenia ze świadomości międzykulturowej są bardzo ważne. Przekonali się, że zdobyta w Kielcach wiedza pomaga im podczas służby na misji.

Konieczność prowadzenia szkoleń kulturowych potwierdza także kpt. Jarosław Wyrzykowski z 17 Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej, podczas IX zmiany PKW UNIFIL w Libanie szef sekcji operacyjnej: „Największa trudność w Libanie polega na tym, że działamy w regionie, gdzie naprzemiennie co kilka kilometrów znajdują się wioski chrześcijańskie i muzułmańskie. Nie możemy sympatyzować z żadną ze stron i zachowując neutralność, musimy dostosowywać się do reguł, zasad i obyczajów przedstawicieli obu tych kultur. Odpowiednie przeszkolenie w zakresie świadomości międzykulturowej ma szczególne znaczenie dla dowódcy PKW, który bardzo często spotyka się z liderami i władzami miast i wsi. Przed każdym takim spotkaniem dowódca PKW podczas krótkiego briefingu przygotowywany jest przez specjalistów CIMIC. Trzeba wiedzieć, z kim i jak się witać, co można powiedzieć i komu, by nie wywołać żadnych problemów dyplomatycznych”.

BRAKUJĄCY ELEMENT

O istotności przygotowania żołnierzy do wyjazdów na misje mówią także naukowcy, specjalizujący się w danej kulturze. Dr hab. Marcin Rzepka, pracownik Instytutu Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, orientalista i specjalista od Iranu i Afganistanu, prowadził szkolenia dla żołnierzy wyjeżdżających na misje. „Kursy takie były bardzo rozbudowane. Ja i moi współpracownicy – z ówczesnego Instytutu Iranistyki UJ – prowadziliśmy zajęcia dotyczące kultury afgańskiej, specyfiki tamtejszej odmiany islamu, zróżnicowania językowego, etnicznego i społecznego oraz kodów kulturowych”. Podkreśla, że szkolenia tego typu pozwalają zdobyć pobieżną orientację w kulturze i rzeczywistości, w której żołnierze mają przebywać. Chodzi też o uświadomienie sobie problemów, z jakimi zmaga się dane społeczeństwo, co pozwala przygotować się na różnorakie wyzwania. „Zwracałem np. żołnierzom uwagę na to, że w Afganistanie społeczeństwo jest straumatyzowane wojną, bo w zasadzie od 1978 roku kolejne pokolenia wyrastają w cieniu konfliktów i walk. Mówiłem o potrzebie otwartości na odmienność, podkreślałem też, że żołnierze powinni zachować czujność i podejrzliwość, bo za fasadową grzecznością mogą się kryć interesy pewnych grup, ona sama zaś może nie mieć żadnego przełożenia na faktyczny stosunek do żołnierzy”.

Badacz podkreśla przy tym, że doświadczenie zdobywane przez żołnierzy na misjach ma ogromną wartość poznawczą: „Obserwacje czynione przez ludzi, którzy mają możliwość zetknięcia się z wielością najróżniejszych sytuacji mogą być ciekawsze i głębsze niż osób, które zajmują się jakąś przestrzenią kulturową teoretycznie”, zaznacza Marcin Rzepka i dodaje: „Przekazujemy wiedzę żołnierzom, a oni uwzględniają nasze zalecenia w codziennej pracy na miejscu. W całej tej układance brakuje jeszcze jednego elementu, który pozwalałby zbadać zebrane przez żołnierzy doświadczenia, aby móc je później wykorzystać podczas kolejnych szkoleń. Można byłoby w ten sposób udoskonalać cały proces tak, by oferować żołnierzom nie tylko wiedzę ogólną, lecz także konkretne zalecenia dla pracy i służby w konkretnym regionie czy podczas konkretnej misji”.

Świadomość międzykulturowa i tzw. operacjonalizacja kultury mają ogromne znaczenie dla misji stabilizacyjnych i bojowych. W przypadku misji pokojowych jest niezbędna do tego, by w odpowiedni sposób wspierać miejscową ludność.

O znaczeniu kursów z zakresu świadomości międzykulturowej mówi też płk dr Marcin Matczak, szef sztabu 1 Dywizji Piechoty Legionów, niegdyś szef sekcji ds. szkolenia kulturowego CPdMZ w Kielcach. „Nie możemy dopuścić do utraty zdolności i wiedzy w tym zakresie, którą zdobywaliśmy podczas misji w Iraku i Afganistanie. Może za dziesięć lub za 20 lat Wojsko Polskie ponownie weźmie udział w operacji bojowej i wówczas będziemy musieli odkrywać na nowo zależności pomiędzy kulturą rejonu operacji a skutecznością działań wojskowych, wypracować procedury i prowadzić badania… A my już to zrobiliśmy, wystarczy tę wiedzę usystematyzować i wdrażać. Takie podejście mają np. Amerykanie, którzy po zakończeniu misji bojowych zebrane doświadczenia wykorzystują do celów szkoleniowych, piszą nowe instrukcje i programy edukacyjne”, mówi oficer. Podkreśla jednocześnie, że świadomość międzykulturowa i tzw. operacjonalizacja kultury mają większe znaczenie dla misji stabilizacyjnych i bojowych niż dla pokojowych.

„To nie oznacza, że mamy sobie zrobić teraz przerwę w przekazywaniu i systematyzowaniu wiedzy. Dekadę temu miałem wrażenie, że wielu żołnierzy traktuje szkolenia ze świadomości międzykulturowej jak naukę podstaw savoir-vivre’u”, uważa oficer i twierdzi, że dziś wcale nie jest lepiej.

Wojskowi przekonują, że świadomość międzykulturowa ma znaczenie na poziomie strategicznym (bo można np. przyjąć cele misji, które w kontekście danej kultury nie są do osiągnięcia), a także na poziomie operacyjnym i taktycznym. Może zatem warto rozważyć, by szkolenia w tej dziedzinie były obligatoryjne w procesie kształcenia kadr oficerskich i podoficerskich. Co więcej, żołnierze podkreślają, że znajomość kultury i obyczajów ma także znaczenie w relacjach sojuszniczych. Nie bez powodu na niemal wszystkich kursach natowskich dla oficerów i podoficerów prowadzone są zajęcia dotyczące świadomości międzykulturowej. Wszak rozumienie odmienności, nawet wśród współpracujących ze sobą armii, przekłada się na lepsze zrozumienie w czasie międzynarodowych szkoleń i ćwiczeń wojskowych.

FOT. ARCH. WIW, PIOTR JAKUBIK/PKW UNIFIL, US ARMY (2), USMC, KRZYSZTOF PLAŻUK/PKW CZAD, CPDMZ, ADAM ROIK/COMBAT CAMERA DORSZ

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / armia

Wszystkie oczy na Bałtyk

Z Krzysztofem Jaworskim o nowym natowskim dowództwie oraz rosnącej roli Bałtyku w europejskim systemie bezpieczeństwa rozmawia Łukasz Zalesiński.

Polska marynarka będzie dowodziła siłami NATO na Bałtyku. Długo Pan czekał na ten moment?

W pewnym sensie tak, choć oczywiście sam pomysł powołania CTF-Baltic [Command Task Force Baltic], czyli dowództwa sił NATO na Bałtyku, narodził się i dojrzewał poza strukturami, którymi dowodzę. Sprawa rozegrała się na znacznie wyższym szczeblu. Po pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę specjaliści Sojuszu opracowali tzw. plany regionalne. Dokumenty wyznaczają regiony odpowiedzialności dla poszczególnych wojsk i precyzują, jakie działania należy podjąć w przypadku zagrożenia. W ślad za tym idzie m.in. sformowanie nowych dowództw. Jednym z nich jest właśnie CTF-Baltic.

Z drugiej strony do podobnej roli Centrum Operacji Morskich – Dowództwa Komponentu Morskiego [COM–DKM] przygotowywało się od dobrych kilku lat.

To prawda. W 2021 roku kierowaliśmy ćwiczeniami „Solidarna Belona”, w których obok polskich okrętów uczestniczyły jednostki natowskiego zespołu przeciwminowego SNMCMG1 [Standing NATO Mine Countermeasures Group 1]. Rok później nasi specjaliści dowodzili manewrami „Rekin” z udziałem okrętów z Polski i państw bałtyckich. Wreszcie w roku ubiegłym mieliśmy okazję sprawdzić się w dowódczo-sztabowych ćwiczeniach „Steadfast Jupiter”, organizowanych przez Sojusznicze Dowództwo Sił Połączonych NATO w Brunssum. Pod naszą komendę zostały oddane naprawdę spore siły. Bez większego ryzyka mogę powiedzieć, że do objęcia dowodzenia nad CTF-Baltic jesteśmy niemalże przygotowani. Niemalże, bo czeka nas jeszcze certyfikacja pod okiem specjalistów z MARCOM-u, czyli natowskiego dowództwa sił morskich. To struktura wobec nas nadrzędna. Do tej pory to ona odpowiadała za działania na Bałtyku. CTF-Baltic przejął część jej kompetencji. Chodzi o to, aby być bliżej regionu działania.

No to zatrzymajmy się przez chwilę na samym CTF-Baltic. Na jakich zasadach będzie funkcjonowało?

Właściwie czas przyszły należałoby zastąpić teraźniejszym, bo CTF-Baltic właśnie zostało uruchomione. Na jego czele stanęli Niemcy, którzy sformowali tzw. DEUMARFOR. Będą pełnili tę funkcję przez cztery lata. Potem dowodzenie przejdzie w nasze ręce – również na cztery lata. Wówczas też w Gdyni rozpocznie działalność POLMARFOR, sformowany na bazie COM–DKM. Co będzie dalej? Na razie nie wiadomo. Niewykluczone, że dowództwem pokierują Szwedzi, ale to jeszcze nie zostało rozstrzygnięte. Oczywiście CTF-Baltic niezależnie od tego, kto nim dowodzi, działa w międzynarodowym składzie. Obecnie w Rostocku służą nie tylko specjaliści z państw basenu Morza Bałtyckiego, lecz także Brytyjczycy czy Holendrzy. Bardzo silną reprezentację w dowództwie ma też nasza marynarka. Przede wszystkim obsadziliśmy stanowisko zastępcy dowódcy. Funkcję tę objął kadm. Piotr Nieć, niezwykle doświadczony oficer, który ukończył m.in. Akademię Marynarki Stanów Zjednoczonych w Annapolis, w swojej karierze dowodził zaś fregatą rakietową, dywizjonem okrętów i flotyllą. Ostatnio był specjalistą w Europejskim Centrum Studiów nad Bezpieczeństwem im. George’a Marshalla w Garmisch-Partenkirchen. Obok niego w Rostocku mamy sześciu oficerów i dwóch podoficerów, choćby w komórkach związanych z planowaniem i rozpoznaniem. Sojusznicy będą rzecz jasna obecni w CTF-Baltic także wówczas, kiedy dowodzenie nad nim obejmie Polska.

Jakie zadania ma do wypełnienia dowództwo?

W czasie pokoju zajmuje się przede wszystkim budowaniem morskiej świadomości sytuacyjnej na Bałtyku. Innymi słowy gromadzeniem i analizą szeroko pojętych danych na temat ruchu statków, okrętów, samolotów, a także zagrożeń. Tego rodzaju informacje gromadzą wszystkie nadbałtyckie państwa, jednak zebranie ich na poziomie jednego dowództwa może stanowić dodatkową wartość. Będziemy widzieć i wiedzieć więcej, a w razie potrzeby szybciej zareagujemy jako Sojusz. CTF-Baltic nie posiada co prawda własnych okrętów i samolotów, ale w porozumieniu z państwami członkowskimi może prowadzić ćwiczenia czy organizować patrole w najbardziej newralgicznych rejonach. Do tego specjaliści z dowództwa mają zająć się planowaniem działań na wypadek kryzysu bądź wojny. Oczywiście, jak wspominałem, NATO posiada plany regionalne, ale sytuacja w regionie ewoluuje, trzeba więc zadbać o szczegóły i wykazywać niezbędną elastyczność. A jeśli w naszym regionie dojdzie do kryzysu bądź wybuchnie wojna, CTF-Baltic przejmie dowodzenie nad wydzielonymi przez poszczególne państwa siłami. Wszystko jest zapisane w planach regionalnych, więc o szczegółach mówić nie mogę. Dokumenty zostały obłożone klauzulą tajności.

Sformowanie dowództwa specjalnie dla Bałtyku to kolejny znak, że znaczenie tego akwenu ciągle rośnie...

Bez wątpienia. Bałtyk zawsze był ważny strategicznie. Dla położonych nad nim państw stanowił jedną z głównych dróg importu i eksportu towarów. W ostatnim czasie jego znaczenie zaczęło jednak rosnąć w błyskawicznym tempie. Impulsem stał się wybuch pełnoskalowej wojny pomiędzy Rosją a Ukrainą. Bałtyk przerodził się w rejon zapalny, obszar przenikania się wpływów zarówno politycznych, jak i wojskowych oraz gospodarczych. Ten ostatni aspekt jest tutaj szczególnie istotny. Dla Polski na przykład morze ma fundamentalne znaczenie w procesie uniezależniania się od rosyjskich surowców. Stąd szybka rozbudowa infrastruktury krytycznej. Wystarczy wymienić rurociąg Baltic Pipe, którym sprowadzamy gaz z Norwegii, powiększany właśnie gazoport w Świnoujściu czy pływający terminal LNG na Zatoce Gdańskiej. On z kolei ma być gotowy do 2028 roku. Dzięki tym inwestycjom będziemy w stanie zabezpieczyć całościowe zapotrzebowanie Polski na gaz. A do tego trzeba doliczyć farmy wiatrowe, które niebawem staną nieopodal naszego wybrzeża, platformy wiertnicze, podmorskie kable komunikacyjne czy port w Gdańsku, czyli największy hub kontenerowy na Bałtyku. Tylko w 2023 roku przyjął on przeszło 600 statków. Jaka to skala? Proszę wyobrazić sobie pojedynczy kontenerowiec. Ma 400 m długości i 60 szerokości, a na pokład zabiera 23 tys. kontenerów. Gdyby wypełnić je tylko butami, na każdego Polaka przypadłoby dziesięć par...

Wadm. Krzysztof Jaworski (czwarty od lewej) wśród przedstawicieli Marynarki Wojennej RP na uroczystości inauguracji CTF-Baltic w Rostocku. Stanowisko zastępcy dowódcy tej struktury objął kadm. Piotr Nieć (trzeci od lewej).

Oczywiście Bałtyk jest ważny nie tylko dla Polski. W dowolnie wybranym momencie przebywa na nim średnio 2 tys. różnego typu jednostek pływających. Odpowiada on za 15% światowego handlu morskiego. Drobne nawet zakłócenia na szlakach żeglugowych mogą więc pociągnąć za sobą gigantyczne straty, a reperkusje mogą wykraczać daleko poza region środkowo-wschodniej Europy.

Na jakiego typu zagrożenia musimy być przygotowani?

Jest ich cały zestaw – od kolizji jednostek przez katastrofy ekologiczne aż po działania hybrydowe, po które może sięgnąć przeciwnik. W ostatnim czasie na Bałtyku odnotowaliśmy kilka incydentów bez precedensu. Takim było na przykład zniszczenie rurociągów Nord Stream czy uszkodzenie gazociągu Balticconnector i kabla telekomunikacyjnego pomiędzy Estonią a Finlandią. Wszystkie te zdarzenia bacznie obserwujemy i analizujemy po to, by zapobiec kolejnym. Jako COM–DKM prowadzimy na przykład operację „Zatoka”. Okręty wydzielone z obydwu flotylli regularnie patrolują wskazane przez nas akweny, monitorując przy tym ruch statków oraz infrastrukturę krytyczną. Współpracujemy przy tym z polską strażą graniczną, okrętami państw NATO, które operują na Bałtyku w dużo większej liczbie niż jeszcze kilka lat temu, pozostajemy też w całodobowym kontakcie z morskimi centrami operacyjnymi sojuszników. Mamy też listę jednostek, którym przyglądamy się ze szczególną uwagą. Chodzi na przykład o niektóre rosyjskie statki badawcze. Według nas mogą być one wykorzystywane do działalności wywiadowczej, a potencjalnie również do walki hybrydowej. To właśnie ewentualne działania poniżej progu wojny stanowią dziś dla nas największe wyzwanie.

A jak zachowują się na Bałtyku okręty rosyjskiej marynarki wojennej?

Trzeba uczciwie przyznać, że ich załogi nie przekraczają pewnych granic. Z reguły obserwują nasze działania, ale starają się nie potęgować napięcia. Na więcej pozwalają sobie chyba siły powietrzne. Od czasu do czasu nawet w przestrzeni publicznej słyszymy o pilotach, którzy przelatują w pobliżu samolotów czy okrętów NATO. Niekiedy demonstrują przy tym uzbrojenie. Generalnie jednak do eskalacji nie dochodzi.

Może Rosjanie najzwyczajniej w świecie się tego obawiają? W końcu po tym, jak do Sojuszu weszły Finlandia i Szwecja, Bałtyk stał się po trosze wewnętrznym jeziorem Sojuszu.

Nie przepadam za tym określeniem, ponieważ jak dla mnie ma ono pejoratywne konotacje. Zawiera sugestię, że Bałtyk jest małym akwenem, a to nieprawda. Z północy na południe rozciąga się on na 1300 km, z zachodu na wschód zaś na 600. Ale pomijając ten aspekt – na Bałtyku NATO ma oczywiście nad Rosją zdecydowaną przewagę, zarówno ze względu na potencjał wojskowy, jak i położenie poszczególnych państw. Nie należy jednak zapominać, że... Rosja nie zniknie. Pomiędzy portami w Zatoce Fińskiej a obwodem królewieckim przez cały czas trwa intensywny ruch. Drogą morską przechodzi większość zaopatrzenia dla tej rosyjskiej eksklawy, bo lepszych rozwiązań właściwie nie ma. Rosjanie będą tych szlaków mocno pilnować. Do tego mogą inicjować wiele innych działań niebezpiecznych dla Sojuszu. Dlatego właśnie tak ważne jest posiadanie sprawnych sił morskich...

Tymczasem w Polsce marynarka wojenna od lat przeżywa kryzys.

Ale krok po kroku się z niego wydobywa. Unowocześniamy siły przeciwminowe, budujemy nowe okręty rozpoznawcze, za kilka lat do służby wejdą też fregaty typu Miecznik – tak dużych i dobrze wyposażonych jednostek nie mieliśmy nigdy wcześniej. Oczywiście potrzeb jest więcej – choćby okręty podwodne. Mam nadzieję, że i takie jednostki w nieodległym czasie uda się pozyskać. Bo żeby realizować skuteczną politykę odstraszania, trzeba mieć zrównoważone, odpowiednio zbilansowane zasoby – lotnictwo morskie, nabrzeżne dywizjony rakietowe, okręty...

Objęcie dowodzenia na Bałtyku może stać się dla naszej marynarki impulsem rozwojowym?

Mam taką nadzieję. Ale chciałbym mocno podkreślić, że dla naszych sił morskich to nie jest nominacja na kredyt. Zajmujemy należne nam miejsce. Polska to duży kraj, jeden z największych w regionie, a my mamy bardzo doświadczonych marynarzy i całkiem pokaźne siły na morzu, przy pomocy których potrafimy realizować wszystkie powierzone nam zadania. Sformowanie CTF-Baltic to wejście w nowy, ważny etap – dla nas, ale też dla NATO. Dzięki dowództwu Bałtyk na pewno stanie się bezpieczniejszy.

WADM. KRZYSZTOF JAWORSKI jest dowódcą Centrum Operacji Morskich – Dowództwa Komponentu Morskiego w Gdyni.

FOT. GRZEGORZ KOZAKIEWICZ/FORUM, ARCH. COM–DKM

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / armia

Polska z tarczą

Ma zapewnić ochronę przed zagrożeniami z Bliskiego Wschodu, tymczasem najostrzej na jej uruchomienie zareagowała Rosja. W listopadzie 2024 roku oficjalnie została otwarta baza w Redzikowie. Dzięki niej Polska znalazła się pod amerykańskim parasolem antyrakietowym.

ŁUKASZ ZALESIŃSKI

To chyba najdłużej wyczekiwana inwestycja amerykańska w Polsce. Po kilkunastu latach przymiarek i przygotowań w pomorskim Redzikowie stanęła baza tarczy rakietowej. „Została zbudowana na naszej ziemi, w Polsce, w jej centrum. Od tego momentu cały świat będzie widział jasno i wyraźnie, że to nie jest już rosyjska strefa wpływów”, podkreślał podczas uroczystego otwarcia prezydent Andrzej Duda. Wtórował mu wicepremier i minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz. „To kamień milowy w dziedzinach obronności przeciwrakietowej i obronności powietrznej dla wszystkich państw NATO, dla Europy, dla Stanów Zjednoczonych. Dzięki amerykańskiej bazie w Redzikowie Europa, USA, NATO stają się jeszcze bardziej bezpieczne. Stają się najpotężniejszym sojuszem we współczesnym świecie”, zapewniał.

I choć w rzeczywistości instalacja gotowość operacyjną osiągnęła blisko rok wcześniej, listopadowa uroczystość raz jeszcze przywołała pytania o znaczenie redzikowskiej bazy. Zarówno to symboliczne, jak i czysto militarne.

UDERZ I ZABIJ

Baza NSF (Naval Support Facility) w Redzikowie to element szerszego założenia, czyli tarczy, która ma chronić Stany Zjednoczone i zachodnią Europę przed atakiem rakietowym spoza obszaru euroatlantyckiego – przede wszystkim z Iranu. Amerykanie pracowali nad tym rozwiązaniem od przeszło dwóch dekad. „Tarcza składa się z kilku pięter”, tłumaczy prof. Rafał Kopeć, kierownik Katedry Myśli Strategicznej Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. „Najwyższe tworzą pociski GBI [Ground-Based Interceptor] rozmieszczone w kontynentalnej części USA, a także radary wczesnego ostrzegania w Wielkiej Brytanii i na Grenlandii”, dodaje. Poniżej mamy kolejne radary wczesnego ostrzegania – AN/TPY-2 ulokowane w Turcji, Izraelu i Katarze, a także wyrzutnie pocisków przechwytujących mobilnego systemu THAAD i systemu Aegis Ashore. Ten ostatni w kontekście Redzikowa ma kluczowe znaczenie, ale po kolei.

Aegis Ashore został skonstruowany z myślą o okrętach. Trafił m.in. na pokłady niszczycieli typu Arleigh Burke, stacjonujących w bazie marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych (US Navy), która mieści się w hiszpańskim mieście Rota. Na tym jednak nie koniec, bo instalacje te Amerykanie postanowili przenieść również na ląd. System Aeigs Ashore kilka lat temu został zainstalowany w rumuńskiej bazie Deveselu. A teraz stanowi także podstawę instalacji w Redzikowie. „Baza dysponuje samodzielną stacją radiolokacyjną z radarem dalekiego rozpoznania AN/SPY-ID(V), 24 wyrzutniami pionowego startu Mk41, wreszcie rakietami SM-3 w wersji Block II A, które służą do zwalczania pocisków balistycznych”, wyjaśnia prof. Kopeć. Rakiety działają na zasadzie „hit-to-kill”. Nie zawierają ładunku wybuchowego, a cele niszczą za pomocą energii kinetycznej, po prostu uderzając w nie z wielką siłą. „SM-3 przeznaczone są przede wszystkim do zwalczania pocisków średniego i pośredniego zasięgu, których zasięg waha się od 500 do 5500 km”, zaznacza prof. Kopeć. Wiosną 2024 roku skuteczność rakiet w wersji Block IIA Amerykanie przetestowali podczas zmasowanego ataku Iranu na obiekty w Izraelu. „Wówczas to kilka SM-3 zostało wystrzelonych z niszczycieli US Navy. Celem dla nich stały się irańskie pociski balistyczne typu Emad o zasięgu 1700 km. Operacja zakończyła się przechwyceniem co najmniej sześciu irańskich rakiet”, informuje prof. Kopeć.

WŁADYSŁAW KOSINIAK-KAMYSZ, wicepremier i minister obrony narodowej: „To kamień milowy w dziedzinach obronności przeciwrakietowej i obronności powietrznej dla wszystkich państw NATO, dla Europy, dla Stanów Zjednoczonych. Dzięki amerykańskiej bazie w Redzikowie Europa, Stany Zjednoczone, NATO stają się jeszcze bardziej bezpieczne. Stają się najpotężniejszym sojuszem we współczesnym świecie”.

Władze w Teheranie mogłyby potraktować ten fakt jak ponure memento. A także zapowiedź, że amerykańska tarcza rozprawi się ze wszelkimi próbami uderzenia w cele z różnych powodów cenne dla USA. Tyle że uruchomienie kolejnego elementu tegoż systemu przeszło w Iranie praktycznie bez echa. Na symboliczny start Redzikowa bardzo ostro zareagowała za to Rosja.

INSTALACJA NA STAŁE

„To nic innego jak próba powstrzymania naszego potencjału wojskowego”, grzmiał podczas konferencji prasowej rzecznik Kremla, Dmitrij Pieskow. „Co oczywiste, skutkiem będą odpowiednie działania w celu zapewnienia parytetu”, dodał. Tamtejsza propaganda od lat przekonuje, że argumenty o zagrożeniu ze strony Iranu to tylko zasłona dymna. Bo amerykańska tarcza w rzeczywistości wymierzona jest w Rosję.

Co na to eksperci? „Iran stara się rozwijać program nuklearny, a przy okazji pracuje nad udoskonaleniem broni rakietowej. Ale nie ma wystarczających zasobów, a zapewne także chęci, by sprowokować konflikt o ponadregionalnym zasięgu. Mocarstwowa retoryka tamtejszych przywódców podszyta jest coraz głębszym lękiem o przetrwanie państwa”, uważa prof. Kopeć.

Inaczej rzecz ma się z Rosją. Kreml przez lata traktował Zachód jako potencjalnego przeciwnika, a sam Władimir Putin wysyłał w świat zawoalowane sygnały, że jego celem jest przynajmniej częściowa odbudowa dawnego imperium. W 2014 roku przeszedł od słów do czynów, anektując Krym i rozpętując we wschodniej Ukrainie wojnę, która osiem lat później rozlała się na cały kraj. Jednocześnie Kreml już otwarcie zaczął traktować NATO jak wroga. „Mam wrażenie, że pomysłodawcy stworzenia amerykańskiej tarczy od początku brali pod uwagę ryzyko, że w Rosji odrodzą się mocarstwowe ambicje. I jak widać, nie przeliczyli się”, stwierdza prof. Kopeć.

Ale sprawa jest dużo bardziej skomplikowana. „Samo rozmieszczenie europejskich elementów systemu obrony przeciwrakietowej wskazuje, że jest ona ukierunkowana przede wszystkim na niwelowanie zagrożeń płynących z Bliskiego Wschodu”, uważa prof. Marek Czajkowski z Katedry Bezpieczeństwa Narodowego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. „Czy rakiety zostałyby aktywowane w przypadku uderzenia ze strony Rosji? To kwestia procedur operacyjnych. Szczegółów pewnie nie poznamy. Tarcza jednak nie byłaby w stanie zapobiec zmasowanemu uderzeniu z użyciem pocisków balistycznych. Choćby ze względu na ograniczoną liczbę rakiet. Przed takim atakiem nie jest zresztą w stanie do końca obronić żadna zapora, co pokazały wydarzenia z Bliskiego Wschodu. Iran co prawda zadał Izraelowi ograniczone straty, ale jednak zadał”, dodaje ekspert.

Skąd zatem tak ostra reakcja Kremla? „Rosjanie boją się, że wyrzutnie zainstalowane w Redzikowie zostaną wyposażone w pociski ofensywne, sama tarcza zaś posłuży jako tzw. broń dekapitacyjna. Według nich rakiety mogłyby zostać użyte na przykład przeciwko rezydującym na Kremlu władzom. A ze względu na krótki czas ich dolotu rosyjska obrona nie zdążyłaby zareagować dostatecznie szybko”, twierdzi prof. Czajkowski. Jak dodaje, to jedna z pielęgnowanych na Kremlu paranoi. Choć z wyrzutni Mk 41, ze względu na ich uniwersalność, można wystrzeliwać różne typy pocisków – choćby tomahawki. Co zatem może zrobić Rosja? „Niewiele więcej niż to, co i tak już robi”, uważa prof. Kopeć. „Będzie rozwijała potencjał związany z pociskami średniego i pośredniego zasięgu. Mówiąc jednak szczerze, nie przejmowałbym się zbytnio reakcją Kremla, jakakolwiek by ona była. Jeśli Rosja chciałaby i mogła zaatakować Sojusz, zrobiłaby to bez względu na jakiekolwiek pojednawcze gesty i samoograniczenia, które ten by na siebie nałożył”, dodaje.

Dlatego właśnie instalacja w Redzikowie jest dla Polski tak ważna. Tym bardziej że posiada ona także znaczący potencjał polityczny. „Uruchomienie bazy wzmacnia wojskowe zaangażowanie USA w Polsce. Po pierwsze, załoga NSF będzie stacjonować u nas na stałe, nie zaś w systemie rotacyjnym. Po drugie, sama instalacja ma dużą wartość materialną. Wszystko to wyraźny sygnał, że Amerykanie o współpracy z nami myślą w kategoriach długofalowych”, podkreśla prof. Kopeć. W podobnym tonie wypowiada się prof. Czajkowski: „Jeśli baza w Redzikowie jest ważna dla USA, to siłą rzeczy musi być ważna także dla nas, nawet gdyby jej potencjał z naszej perspektywy miał wymiar głównie polityczny. Zezwalając na budowę takich instalacji, udowadniamy, że jesteśmy wiarygodnym sojusznikiem. Po prostu stajemy się dla Stanów Zjednoczonych ważni, więc w razie potrzeby tym bardziej będziemy mogli liczyć na ich pomoc”.

Instalację w Redzikowie można więc traktować jako kolejny element rozciągniętego nad Polską parasola. Parasola, który pozwala się czuć odrobinę bezpieczniej w niebezpiecznych czasach.

FOT. ŁUKASZ CAPAR/POLSKA PRESS/EAST NEWS, KRZYSZTOF NIEDZIELA/CO MON

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / militaria

Centrum Robotów Mobilnych zapewni specjalistom z Wojskowej Akademii Technicznej bazę do testowania technologii w ramach natowskiego akceleratora innowacyjności DIANA (Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic). Ma on pomagać w rozwijaniu technologii podwójnego zastosowania, przeznaczonych zarówno dla sektora cywilnego, jak i wojskowego, a także ułatwiać łączenie wiedzy naukowców z umiejętnościami i doświadczeniem pracowników firm oraz innowacyjnych start-upów.

Poligon dla robotów

Już dziś trzeba intensywnie pracować nad systemami przeznaczonymi do użytku na przyszłym polu walki, tak jak to się dzieje w nowo powstałym Centrum Robotów Mobilnych.

PRZEMYSŁAW LIS

Wojskowa Akademia Techniczna wzbogaciła się o nowoczesną przestrzeń do prowadzenia badań i edukacji w obszarze platform bezzałogowych. Otwarte niedawno Centrum Robotów Mobilnych zapewnia nową jakość prac nad systemami związanymi z robotyką.

TEORIA RAZEM Z PRAKTYKĄ

Centrum Robotów Mobilnych to przestrzeń laboratoryjna, edukacyjna oraz poligon testowy, działające w ramach Instytutu Robotów i Konstrukcji Maszyn Wydziału Inżynierii Mechanicznej WAT. „W naszym centrum wiedza teoretyczna spotyka się z praktyką. W tym budynku będziemy projektować, tworzyć i testować najnowsze osiągnięcia w dziedzinie robotyki mobilnej. W jeszcze większym niż dotąd zakresie wniesiemy swój wkład w rozwój autonomicznych pojazdów i systemów zarówno na rzecz sił zbrojnych, jak i gospodarki narodowej. Dzięki Centrum Robotów Mobilnych będziemy mogli jeszcze lepiej wspierać Ministerstwo Obrony Narodowej w zakresie wiedzy eksperckiej dotyczącej robotów, dronów i ich szerokiego wykorzystania”, powiedział podczas otwarcia obiektu rektor-komendant WAT gen. bryg. prof. dr hab. inż. Przemysław Wachulak.

W nowej przestrzeni odbywa się więc projektowanie, tworzenie oraz testowanie najnowszych osiągnięć w dziedzinie robotyki mobilnej. Wszystko w dogodnych warunkach na miarę XXI wieku. „Do tej pory mieliśmy ograniczone możliwości realizacji badań, głównie ze względu na liczbę pomieszczeń czy obszar testowy, którym dysponowaliśmy. Teraz nasza infrastruktura wzbogaciła się o kilka hal. Największa z nich, w której znajdują się już cztery tory testowe służące do badań, ma powierzchnię około 420 m2. Dysponujemy także zewnętrznym torem z przeszkodami terenowymi, wzniesieniami i przepustami do testów mobilności oraz funkcjonalności w różnych scenariuszach wykorzystania systemów bezzałogowych”, wyjaśnia dr inż. Arkadiusz Rubiec z Wojskowej Akademii Technicznej. Dzięki tej inwestycji specjaliści z WAT-u mogą więc wprowadzić badania na zupełnie nowy poziom, ale trzeba pamiętać, że prace nad rozwojem robotyki i zastosowaniem jej w armii trwają w tej uczelni już od ponad 50 lat. W tym czasie inżynierowie z WAT-u przyczynili się do stworzenia wielu innowacyjnych rozwiązań, m.in. inżynieryjnego robota wsparcia Rohatyniec czy systemu scentralizowanego zarządzania rojem bezzałogowych platform lądowych robotów SCAR.

KUŹNIA EKSPERTÓW

Centrum Robotów Mobilnych to również miejsce, gdzie obok wyzwań czysto technicznych pracuje się nad materią, którą o wiele trudniej opisać wzorami matematycznymi. Bez wątpienia jesteśmy świadkami rewolucji, jaką niesie ze sobą szybki rozwój sztucznej inteligencji, co z jednej strony jest dobrodziejstwem, z drugiej jednak wymaga postawienia wielu pytań dotyczących bezpiecznego wykorzystania artificial intelligence (AI) nie tylko w wojsku, lecz także poza nim.

Jak podkreśla dr inż. Tomasz Muszyński z WAT-u, prace w tym zakresie już trwają i skupiają się m.in. na rozwoju metod autonomicznej identyfikacji obiektów, na które roboty mogą się natknąć w strefie działań. „Wszystko po to, aby odciążyć operatora od intensywnego śledzenia otoczenia, w którym pracuje robot. Taki system będzie miał możliwość wyszukiwania i identyfikacji obiektów istotnych dla zwiększania szeroko rozumianej świadomości sytuacyjnej. Dzięki niemu wykryjemy nie tylko zagrożenia czyhające ze strony nieprzyjaciela, lecz także będziemy mogli lepiej zarządzać własnymi siłami i środkami”.

Kolejnym obszarem związanym z autonomią i budową świadomości sytuacyjnej, nad którym pracują specjaliści z WAT-u, jest kwestia poruszania się systemów bezzałogowych w środowisku rzeczywistego pola walki. Jest ono nieustrukturyzowane i niejednorodne. Tu z pewnością wiele problemów może rozwiązać AI oraz wirtualna i rozszerzona rzeczywistość (VR/AR). „Z życia codziennego znamy samochody z adaptacyjnymi tempomatami, układami korygowania toru jazdy, a nawet częściowo autonomiczne. Jednak te systemy działają poprawnie tylko w korzystnych warunkach pogodowych i przy widocznym oznakowaniu drogowym. W naszej ocenie musi zatem minąć jeszcze parę lat, zanim autonomiczne roboty będą mogły samodzielnie poruszać się i działać w takim terenie”, zaznaczał dr inż. Arkadiusz Rubiec.

W nowej przestrzeni odbywa się projektowanie, tworzenie i testowanie najnowszych osiągnięć w dziedzinie robotyki mobilnej.

Jak podkreślają eksperci z WAT-u, wiele lat minie również, zanim na polu walki pojawią się w pełni autonomiczne droidy, do tej pory znane nam z filmów i książek s.f., takich jak „Niezwyciężony” Stanisława Lema. „Dobrze, gdy prace nad rozwojem tych technologii są prowadzone przez naukowców dysponujących aparatem etycznym i odpowiednio weryfikujących własne rozwiązania. Wtedy zagrożenie wynikające z niewłaściwego, nieetycznego użycia jest na pewno mniejsze, ale nie oznacza to, że nie ma go w ogóle. Jeśli chodzi o roboty wojskowe, największe dylematy dotyczą pojazdów, które w przyszłości w pełni samodzielnie mogłyby prowadzić ogień. Obecnie zawsze mamy w pętli decyzyjnej człowieka i o ile taki system może coś samodzielnie namierzyć, o tyle nie jest możliwe, aby samodzielnie podjął decyzję o rozpoczęciu ataku. My dokładamy wszelkich starań, aby roboty nigdy nie mogły działać w tym zakresie w pełni autonomicznie, co stanowi dodatkowe wyzwanie”, mówi dr inż. Tomasz Muszyński.

ROZSZERZENIE DZIAŁANIA

Wojna w Ukrainie pokazała dobitnie, jak znaczącą rolę na polu walki odgrywają dziś środki bezzałogowe – powietrzne, lądowe i morskie. Niespotykana wcześniej liczebność i skala zastosowań pokazały ich ogromny potencjał, ale jednocześnie ujawniła problemy z zarządzaniem tego typu sprzętem wojskowym. Dlatego tak istotne dla wojska jest tworzenie już teraz kadr, które w przyszłości będą zajmować się tym aspektem prowadzenia działań zbrojnych. W Centrum Robotów Mobilnych specjaliści dysponują przestrzenią do nabywania nowych kompetencji, a jednocześnie mają możliwość kompleksowego podejścia do szybko rozwijających się systemów autonomicznych. „W naszym zespole odchodzimy od pojęcia robota jako pojedynczej platformy, staramy się natomiast patrzeć z perspektywy systemu, który opiera się na ugrupowaniu platform heterogenicznych, czyli realizujących wspólnie zadanie środkach bezzałogowych i załogowych o różnej wielkości, funkcjonalności i działających w różnych domenach – powietrznej, lądowej i wodnej. Staramy się wychodzić naprzeciw potrzebom wojska i pracujemy nad kompleksową ofertą, która zapewni armii specjalistów rozumiejących schemat działania takich systemów, potrafiących nimi zarządzać i w pełni wykorzystać ich możliwości na polu walki”, zapewnia dr inż. Tomasz Muszyński.

Takie podejście do tematu stanowi novum w kwestii wykorzystania dronów i systemów autonomicznych na polu walki w Wojsku Polskim. „Do tej pory z reguły wyglądało to tak, że pododdział otrzymywał robota i mógł go wykorzystywać do realizacji zadań, ale był to zaledwie dodatek do standardowego wyposażenia. My pracujemy nad ofertą edukacyjną, uwzględniającą założenie, że w przyszłości liczba robotów w wyposażeniu konkretnych pododdziałów będzie znacznie większa i nie będą one wykorzystywane jedynie jako dodatkowe wsparcie, ale jako obiekty aktywnie wykonujące kluczowe zadania na polu walki. Niewykluczone, że za jakiś czas systemy autonomiczne staną się na tyle niezależne, że stworzą coś na kształt roju robotów mających zróżnicowane zastosowanie. Reasumując, dostrzegamy kierunek zmian i pracujemy nad tym, by zapewnić Wojsku Polskiemu specjalistów, którzy będą w stanie efektywnie zarządzać zupełnie nowym rodzajem uzbrojenia”, podsumowuje dr inż. Tomasz Muszyński.

Centrum Robotów Mobilnych to przede wszystkim zespół doświadczonych naukowców, który od wielu lat prowadzi badania i realizuje międzynarodową współpracę w zakresie technologii bezzałogowych. Został on wyposażony w nowe obiekty w postaci m.in.: hal testowych oraz zewnętrznego toru służących do badania rozwijanych technologii, kilku laboratoriów badawczo-dydaktycznych oraz multimedialnej auli mogącej pomieścić 150 osób. Prace badawczo-rozwojowe prowadzone w nowym obiekcie w przyszłości mogą przyczynić się do zwiększenia wykorzystywania systemów autonomicznych oraz robotów przez Wojsko Polskie, częściowo przysłużą się także rozwojowi nowoczesnych technologii na rynku cywilnym, zarówno poprzez bezpośredni transfer technologii, jak i kształcenie kadr inżynierskich.

FOT. WAT (2)

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / militaria

Wykuwanie tarczy

Izrael ma najlepszą na świecie tarczę antyrakietową, która wielokrotnie dowiodła swej skuteczności. Czy jednak będzie wystarczająca w przypadku zmasowanego ataku rakietami balistycznymi?

TOMASZ OTŁOWSKI

Eskalacja sytuacji na Bliskim Wschodzie zwróciła uwagę światowej opinii publicznej na izraelski system obrony przeciwrakietowej (OPRAK). Izrael buduje go i rozwija od ponad trzech dekad tak, aby mógł przeciwdziałać licznym zagrożeniom ze strony jego państwowych i niepaństwowych przeciwników regionalnych. Ich spektrum obejmuje ostrzały z użyciem amunicji ciężkiej artylerii (kaliber 155 mm), rakiet krótkiego zasięgu, pocisków moździerzowych, rakiet balistycznych, pocisków manewrujących oraz dronów. Odpowiadając na to wyzwanie, Izrael wdrożył system, którego poszczególne poziomy odpowiadają za neutralizację różnych typów zagrożeń. Potocznie określa się go mianem Żelaznej Kopuły.

BEZPOŚREDNIA OCHRONA

W rzeczywistości jednak Kopuła stanowi tylko jeden poziom obrony przed zagrożeniami rakietowymi i dronowymi, do tego najniższy z kilku. W skład całego kompleksu OPRAK wchodzą jeszcze Proca Dawida (średni poziom) oraz dwie najwyższe warstwy zwane zbiorczo Strzałą.

System obrony przeciwrakietowej Żelazna Kopuła znajduje się w użyciu od 2011 roku i przeznaczony jest do przechwytywania pocisków rakietowych oraz małokalibrowych rakiet krótkiego zasięgu (do 70 km), pocisków moździerzowych i artyleryjskich (do 155 mm), a także dronów. Tym samym jego głównym przeznaczeniem pozostaje przeciwdziałanie atakom rakietowym, artyleryjskim i dronowym podejmowanym z terytoriów palestyńskich (Hamas) i południowego Libanu (Hezbollah). Kopuła odgrywa zatem podstawową rolę w ochronie ludności cywilnej i infrastruktury krytycznej Izraela.

Podstawowy moduł tego systemu składa się z trzech elementów: rakiety przechwytującej (efektora) Tamir z wyrzutnią, radaru ELM 2084 Multmission Radar (MMR) oraz systemu zarządzania walką i kontroli uzbrojenia. ELM 2084 służy również jako radar kierowania ogniem dla Procy Dawida, co jest elementem interoperacyjności obu systemów OPRAK. W skład każdej baterii Żelaznej Kopuły wchodzą: system zarządzania walką, radar i trzy–cztery wyrzutnie, z których każda może pomieścić do 20 tamirów, czyli jednostopniowych rakiet osiągających prędkość 2,2 Ma (około 0,75 km/s). Zniszczenie celu następuje w wyniku zbliżeniowej detonacji głowicy odłamkowo-burzącej.

Strzały-3 to dwustopniowe rakiety na paliwo stałe, dysponujące głowicami bojowymi typu hit-to-kill.

Służbę pełni dziesięć baterii Żelaznej Kopuły, ale docelowo ma ich być 15. Jedna może chronić obszar o powierzchni około 150 km2, zwalczając cele na odległość do 70 km. W celu optymalizacji kosztów system kierowania ogniem analizuje w czasie rzeczywistym trajektorie wrogich pocisków i desygnuje do zniszczenia tylko te, które zagrażają obszarom zaludnionym lub infrastrukturze. Przy takiej konfiguracji działania skuteczność tego systemu wynosi około 90–95%.

WSPÓŁCZESNA PROCA

Kolejny element OPRAK, opracowana wspólnie z USA Proca Dawida, przeznaczony jest do zwalczania taktycznych rakiet balistycznych, pocisków manewrujących oraz dużych dronów dalekiego zasięgu. Została rozmieszczona w Izraelu w 2017 roku, ale po raz pierwszy skutecznie użyto jej dopiero w 2023 roku (pierwsze bojowe użycie w 2018 roku okazało się fiaskiem).

Ten element tarczy ma podobną konstrukcję jak Żelazna Kopuła i wspólny z nią radar, tyle że oprócz systemu dowodzenia jest w nim montowana na specjalnej przyczepie wyrzutnia pionowego startu, mieszcząca do 12 rakiet przechwytujących Stunner. Są to dwustopniowe rakiety na paliwo stałe, osiągające prędkość do 7,5 Ma (około 2,5 km/s) i zdolne do przechwytywania celów na wysokości do 15 km. W przeciwieństwie do pocisków Żelaznej Kopuły stunnery niszczą cele poprzez bezpośrednie uderzenie, siłą energii kinetycznej (hit-to-kill). Są one wyposażone w dwa typy urządzeń do naprowadzania na cel: połączony czujnik elektrooptyczny/obrazowania podczerwieni oraz radar działający w każdych warunkach pogodowych. W czasie poszukiwania wrogiego obiektu stunner otrzymuje też aktualizacje danych z radaru naziemnego. To m.in. właśnie nasycenie zaawansowaną elektroniką sprawia, że koszt jednego pocisku do Procy Dawida wynosi około 1 mln dolarów. Izrael posiada dwie baterie tego systemu (każda prawdopodobnie po cztery wyrzutnie), które swym zasięgiem całkowicie pokrywają terytorium kraju.

DWIE STRZAŁY

Najstarszy izraelski system OPRAK, czyli Strzała-2, stanowi jedną z dwóch (obok Strzały-3) najważniejszych warstw obrony przeciwrakietowej. Służy ona do zwalczania najgroźniejszych niebezpieczeństw, jakimi są rakiety balistyczne średniego zasięgu (medium-range ballistic missile – MRBM). Prace nad nim rozpoczęto wraz z USA już pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Składa się z wyrzutni montowanej na holowanej przyczepie, radaru EL/M-2080, centrum kontroli operacyjnej i centrum zarządzania bojowego. W skład baterii wchodzi cztery–osiem wyrzutni, a każda z nich przenosi do sześciu rakiet Strzała-2, od których pochodzi nazwa całego systemu. Są to dwustopniowe pociski na paliwo stałe, osiągające prędkość 9 Ma (około 3 km/s) i przechwytujące cele w najwyższych warstwach atmosfery.

Strzały-2 zwalczają rakiety przeciwnika, dążąc do bezpośredniego trafienia w nie, ale jeśli nie jest to możliwe, detonują w najbliższej odległości od nich (do 50 m) głowicę odłamkowo-burzącą. System ma zasięg wykrywania celów do 500 km i może je przechwytywać w maksymalnym zasięgu 100 km i na wysokości 50 km.

W skład całego kompleksu OPRAK wchodzi Proca Dawida.

Pierwsza bateria systemu rozpoczęła dyżury bojowe w Palmachim w 2000 roku, drugą uruchomiono dwa lata później w Hajfie, a teraz prawdopodobnie na południu kraju działa już trzecia. Pierwsze bojowe użycie Strzały-2 miało miejsce w 2017 roku przeciwko wystrzelonej z Syrii rakiecie ziemia–powietrze S-200, ale pierwsze zastosowanie systemu do odparcia ataku z użyciem rakiety balistycznej nastąpiło dopiero w październiku 2023 roku. Strzała-2 strąciła wówczas pocisk wystrzelony z Jemenu.

Najwyższy poziom całego systemu OPRAK stanowi Strzała-3. Od poprzedniczki różni się tylko pociskami, bo infrastrukturę operacyjną wykorzystuje tę samą. Strzały-3 to dwustopniowe rakiety na paliwo stałe, dysponujące głowicami bojowymi typu hit-to-kill. Są one lżejsze od strzał-2 i mają znacznie większe od nich prędkość i zasięg (do 2400 km), dzięki czemu mogą przechwycić jeszcze w kosmosie zarówno rakiety MRBM, jak i międzykontynentalne (intercontinental ballistic missile – ICBM).

Strzałę-3 włączono do służby w 2017 roku, ale chrzest bojowy przeszła w listopadzie 2023 roku, gdy zniszczyła rakietę balistyczną wystrzeloną z Jemenu. Strzała-3 może służyć również jako broń antysatelitarna, co czyni Izrael jednym z niewielu krajów zdolnych do likwidacji satelitów na orbicie.

SZUKANIE NOWYCH ROZWIĄZAŃ

Izrael jako jedyne państwo świata dysponuje tak rozbudowanym i nowoczesnym systemem OPRAK, obejmującym praktycznie cały obszar kraju. Ta wielowarstwowa konstrukcja nie jest jednak całkowicie szczelna i nie może w pełni gwarantować bezpieczeństwa państwa, zwłaszcza w obliczu zmasowanego ataku balistycznego. Dobitnie pokazał to przebieg irańskiego ataku z 1 października 2024 roku. Ponad 180 wystrzelonych wówczas rakiet balistycznych skutecznie przeciążyło systemy OPRAK Izraela, sprawiając, że niemal co trzeci irański pocisk zdołał się przez nie przedrzeć.

Tylko fatalnej celności tych rakiet Izraelczycy zawdzięczają to, że uderzenie nie spowodowało większych zniszczeń i dużej liczby ofiar. Co jednak stałoby się w sytuacji, gdyby choć jedna z niestrąconych rakiet zawierała głowicę z bronią atomową lub chemiczną? Problem ten stał się najważniejszym wyzwaniem strategicznym stojącym przed państwem żydowskim i z pewnością wpłynie na jego działania (nie tylko defensywne) w najbliższej przyszłości.

FOT. AFP/EAST NEWS, IAI, MDA

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / strategie

Jak uczynić Amerykę znowu wielką

Z Łukaszem Wordliczkiem o tym, czy Donald Trump błyskawicznie zakończy wojnę w Ukrainie, będzie chciał umierać za Tajwan i zdyskredytuje inne państwa w grze mocarstw, rozmawia Tadeusz Wróbel.

Kolejny raz Donald Trump wygrał wybory. Choć wiemy, jakich decyzji tego prezydenta możemy się spodziewać, to jednak istnieje niepewność co do polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych. Za jej realizację będzie odpowiadał senator Marco Rubio, potomek kubańskich emigrantów, z których większość ma poglądy antykomunistyczne. Jak ocenia Pan tę nominację oraz inne kandydatury na stanowiska związane z polityką zagraniczną i bezpieczeństwem USA?

Jak wiemy, Donald Trump jest politykiem zdecydowanym w swoich wypowiedziach i poglądach co do sytuacji na Kubie, więc tutaj bliskość polityczna z Marco Rubio wydaje się dość naturalna. Warto jednak zwrócić uwagę na przymierzaną na szefową wywiadu amerykańskiego kongresmenkę Tulsi Gabbard, która będzie bardzo ważną osobą w strukturze administracji prezydenckiej. Jako doradcę do spraw bezpieczeństwa Trump wskazał zaś kongresmena Mike’a Waltza. Każda z tych osób ma ciekawą biografię, która wiele mówi, na przykład Gabbard i Waltz, zanim zaczęli karierę polityczną, służyli w wojsku, ale na razie jest za wcześnie, by wyciągać daleko idące wnioski, jak ich dotychczasowa działalność przełoży się na amerykańską politykę zagraniczną. Pragnę jednak zwrócić uwagę, że mamy pewne doświadczenia z pierwszej kadencji prezydenta Trumpa. Otóż wtedy sytuacja w jego administracji była dynamiczna, gdyż przejawiał on dużą skłonność do wymiany swoich współpracowników, do czego zresztą jako prezydent miał prawo. Dlatego nie warto się nazbyt przywiązywać do określonych nominacji, które teraz pojawiają się w przestrzeni publicznej.

Wspomniał Pan o uprawnieniach prezydenta w amerykańskim systemie politycznym. W jakim stopniu jest on samodzielny w podejmowaniu decyzji dotyczących stosunków zagranicznych, a w jakim musi się liczyć z opinią Kongresu?

Konieczność współpracy prezydenta Stanów Zjednoczonych z Kongresem jest czymś oczywistym i elementarnym. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta. Kongres uchwala budżet, więc decyduje o pieniądzach. Poza kwestią finansów izba wyższa Kongresu, czyli Senat, jest niezbędna przy zatwierdzaniu nominacji oraz zawieraniu traktatów. Nawet najbardziej wybitny amerykański prezydent nie jest w stanie nic zrobić bez współdziałania z Kongresem. Oczywiście, myśląc o Stanach Zjednoczonych i o amerykańskiej polityce, skupiamy się na osobie prezydenta, ale miejmy świadomość, że z punktu widzenia czysto ustrojowego jest on co prawda jednym z istotnych graczy na scenie politycznej, ale nie jedynym.

Przejdźmy do konkretnych zapowiedzi przyszłego prezydenta. Czy Donald Trump może zaakceptować zakończenie wojny w Ukrainie na warunkach przedstawionych przez Władimira Putina?

Tak, może zaakceptować pokój na warunkach Putina, ale powstaje pytanie, czy będzie chciał to zrobić. Jednak odpowiedź na nie poznamy dopiero za jakiś czas. Swobodę decyzyjną Donalda Trumpa zwiększa to, że nie będzie musiał poddawać się kolejnej weryfikacji wyborczej. Poza samym zamiarem zakończenia wojny ważna będzie też ocena rosyjskich warunków. Jeśli Amerykanie przekonają się, że są one dla nich niekorzystne, to myślę, że Trump postawi Putinowi twardsze warunki.

Prezydent elekt Donald Trump podczas spotkania z republikanami z Izby Reprezentantów w hotelu Hyatt Regency w Waszyngtonie, 13 listopada 2024 roku

Czy zatem Trump chce skończyć jak najszybciej tę wojnę?

Nie ma pewności, czy rzeczywiście Donald Trump będzie chciał to zrobić, bo jego wypowiedzi w tej sprawie brzmią różnie, zależnie od tego, kiedy i do kogo mówi. Da się zauważyć między nimi dość duże rozbieżności. Czy będzie chciał zakończyć tę wojnę szybciej niż Biden? Nie wiem, szczerze mówiąc. Jest to kwestia, na którą mają wpływ bardzo różne czynniki, a osobiste przekonania prezydenta elekta są tylko jednym z elementów tej łamigłówki. Trump prawdopodobnie będzie tutaj musiał dość ściśle współpracować z Kongresem – choćby właśnie we wspomnianym wymiarze finansowym. Jest to szczególnie ważne na przykład w razie zaistnienia konieczności ewentualnego zwiększenia zaangażowania. Myślę także, że wbrew temu, co się powszechnie sądzi – a co też często podkreśla sam Trump – istotne jednak będzie stanowisko innych państw, w tym zwłaszcza europejskich oraz Chin.

A jak Donald Trump widzi stosunki z pozostałymi członkami NATO? W swojej pierwszej kadencji groził, że wyprowadzi Stany Zjednoczone z Sojuszu Północnoatlantyckiego.

Jeżeli już mówimy o jego zapowiedziach, to na razie wiemy tylko tyle, że postawił twarde warunki Europejczykom, od których oczekuje, że wezmą na siebie większe zobowiązania w sprawach obrony i bezpieczeństwa, a nie będą wszystkiego składać na barki Amerykanów. A to i tak, nawiasem mówiąc, mimo wszystko jest dosyć optymistyczny obraz wyłaniający się z dynamicznej sytuacji z ostatnich tygodni. Dla mnie jest to światełko w tunelu, dające nadzieję, że od nas, Europejczyków, też coś zależy, gdy chodzi o współpracę z USA i budowę systemu bezpieczeństwa.

Jak mogą wyglądać stosunki USA z Unią Europejską, którą Donald Trump postrzega bardziej jako rywala niż partnera?

Znowu, jak sądzę, warto się odwołać do pierwszej kadencji Donalda Trumpa i przypomnieć, jakie były stosunki pomiędzy Waszyngtonem a Brukselą. Wtedy obserwowaliśmy, dyplomatycznie mówiąc, relacje szorstkie, wręcz napięte. Sądzę zatem, że sytuacja będzie taka jak w pierwszej kadencji Trumpa: dość dynamiczna i mogą pojawić się problemy czy też – mówiąc językiem dyplomacji – „sprawy do wyjaśnienia”. Potencjalna lista takich kwestii jest dość długa i obejmuje choćby zagadnienia wymiany handlowej, wykorzystania nowych technologii, już nawet nie wspominając o bezpieczeństwie międzynarodowym.

Przejdźmy na Bliski Wschód, gdzie od października 2023 roku zaczął eskalować konflikt Izraela z Palestyńczykami, których wspiera Iran wraz ze swymi lokalnymi satelitami. Jaka może być polityka nowej administracji USA wobec tego konfliktu?

Amerykanie w konflikcie bliskowschodnim, również w tej odsłonie, którą obserwujemy od października ubiegłego roku, są mniej lub bardziej wyraźnie po stronie Izraela. Wciąż dostarczają mu m.in. pomoc wojskową. Choć różne wypowiedzi ekspertów i polityków pojawiają się w przestrzeni publicznej, trudno ocenić, jak zmieni się w szczegółach podejście ekipy Trumpa do sytuacji na Bliskim Wschodzie. Z pewniejszych rzeczy jesteśmy w stanie przewidzieć, że wsparcie amerykańskie dla Izraela będzie utrzymane. Taka jest natura kilkudziesięcioletniej relacji amerykańsko-izraelskiej, niezależnie od bieżącej sytuacji, czy to na Bliskim Wschodzie, czy też w samych Stanach Zjednoczonych.

Obwód charkowski – Ukraina

W pierwszej kadencji prezydent Trump był przeciwnikiem politycznego porozumienia w sprawie irańskiego programu atomowego. Co zrobi, jeśli Teheran zacznie budować broń nuklearną?

Na to pytanie nie ma prostej odpowiedzi. To zależy, jak bardzo Donald Trump będzie konsekwentny w realizowaniu swych zapowiedzi, które przedstawiał chociażby w trakcie kampanii wyborczej. Doświadczenie z pierwszych czterech lat jego urzędowania nauczyło go, żeby nie negocjować z Irańczykami i twardo obstawać przy własnych postulatach. Czy takie podejście będzie utrzymane w drugiej kadencji? Podstawowe pytanie brzmi: w jakim stopniu plany polityków i deklaracje wyborcze są potem realizowane w praktyce? W tym wypadku nie ma – biorąc pod uwagę dane, którymi dysponujemy – prostego przełożenia, że coś na pewno się wydarzy, bo Trump tak powiedział lub w pierwszej kadencji w tym kierunku cokolwiek zrobił. Są tylko pewne przesłanki, które w jakimś sensie uprawdopodobniają nasze rozumienie sytuacji. Na pewno Iran będzie się starał testować, w jakim stopniu Trump zamierza się trzymać twardego stanowiska, a w jakim wykaże gotowość do ustępstw. Jak już mówiłem, to będzie druga i ostatnia kadencja tego polityka na stanowisku prezydenta, i to także może w jakimś stopniu uwiarygodniać jego ambicje przejścia do historii jako polityk, który – używając języka samego Trumpa – zrobił „deal”.

Przesuńmy się na wschód, gdzie głównym rywalem geopolitycznym, z punktu widzenia każdej amerykańskiej administracji, są Chiny. Co się może zmienić w stosunkach amerykańsko-chińskich za prezydentury Donalda Trumpa?

Tu jest więcej konkretów, bo dość szybko pojawiły się zapowiedzi ceł na chińskie samochody, czyli kolejna odsłona wojny handlowej, z którą mieliśmy do czynienia w czasie pierwszej kadencji Trumpa. W perspektywie najbliższych kilkunastu tygodni w USA mają się zakończyć działania deregulacyjne w stosunku do chińskiego TikToka. To będzie pierwszy poważny sprawdzian dla nowego prezydenta. Jeżeli podtrzyma twardy kurs, możemy te posunięcia odczytywać jako zapowiedź tego, jak będą układały się jego relacje z Chinami w perspektywie czterech lat. Uważam, że obie strony pójdą w kierunku coraz bardziej nieprzejednanych postaw. Spójrzmy chociażby na kwestię Tajwanu, gdzie trudno znaleźć jakieś podstawy do porozumienia między Amerykanami a Chińczykami. Ten problem nabrzmiewa od czasów prezydenta Jimmy’ego Cartera, niezależnie od tego, kto jest u władzy w Waszyngtonie. Trudno przewidzieć rozwój sytuacji, ale przesłanki są mało optymistyczne.

Czy Donald Trump będzie chciał umrzeć za Tajwan?

Pewnie nie będzie chciał, ale pytanie brzmi, czy będzie musiał. Jak myślę, wszyscy mają nadzieję, włączając w to część chińskiego kierownictwa, że Trump nie zostanie postawiony przed takim dylematem. Pamiętajmy, że Amerykanie mają jak najbardziej wymierne interesy na Tajwanie. To nie jest jakiś marginalny kraj z punktu widzenia wymiany handlowej Stanów Zjednoczonych, ale jeden z największych ich partnerów – wyprzedza choćby Włochy czy też Francję. Dlatego też stawka w zmaganiach amerykańsko-chińskich o Tajwan jest ogromna.

Czy USA oprócz ceł mają jeszcze inne narzędzia, których mogą użyć przeciwko Chinom?

Ameryka ma teoretycznie szerokie spektrum środków, jakie może tutaj wykorzystać: od najłagodniejszych jak dyplomacja czy też polityka wizowa poprzez działania ekonomiczne, na militarnych skończywszy. Realnie Trumpowi pozostają głównie środki ekonomiczne, które już wykorzystał przeciw Chinom podczas pierwszej kadencji. Może to być pewną przesłanką, żeby twierdzić, że teraz pójdzie podobną drogą. Przypomnijmy, że wprowadzenie ceł na import stali z Chin do USA, a później także i na inne towary, skłoniło Chińczyków do podpisania nowego porozumienia handlowego z USA w styczniu 2020 roku.

Za pierwszej kadencji Donalda Trumpa doszło do próby stworzenia sojuszu państw azjatyckich obawiających się Chin. Czy polityka budowy regionalnych aliansów będzie kontynuowana?

Jak sądzę, w Waszyngtonie zostanie dokonany przegląd opcji, które Amerykanie mają do dyspozycji w działaniach w Azji. Należy pamiętać, że Donald Trump jest nie tylko politykiem, ale i biznesmenem, dlatego postara się wybrać te – jego zdaniem – najbardziej skuteczne i korzystne. W przeszłości bardzo dobrze dogadywał się chociażby z indyjskim premierem Narendrą Modim i prawdopodobnie te stosunki będą znowu bardzo bliskie. Jeżeli strategicznie byśmy mieli patrzeć na region Azji, to myślę, że Trump postrzega Indie jako naturalną przeciwwagę dla Chin.

Izraelscy żołnierze w amerykańskich wielozadaniowych wozach Humvee podczas operacji wojskowej w mieście Khan Junis na południu Strefy Gazy, 28 lutego 2024 roku

Tymczasem Chiny starają się zwiększać swe wpływy globalne, a jednym z regionów ich ekspansji jest Afryka. Jakie miejsce zajmie ona w polityce nowej administracji USA?

Myślę, że administracja prezydenta Donalda Trumpa prawdopodobnie będzie postrzegać Afrykę przez pryzmat rywalizacji z Chinami. Te zaś są graczem, który na tym kontynencie w ostatnich kilkunastu latach poczynił niesamowite postępy, jeśli chodzi o zaangażowanie w sprawy wewnętrzne poszczególnych państw i zdobywanie wpływów. Afryka ma ograniczone znaczenie dla Amerykanów, którzy będą spoglądali przede wszystkim na swoje bliskie sąsiedztwo, tak jak robili to przez cały okres swojej historii. Poza Tajwanem to Ameryka Łacińska stanowi najważniejsze pole do rywalizacji USA z Chinami.

Czy Stany Zjednoczone mają jakieś sposoby na powstrzymanie ekspansji Chin na półkuli zachodniej?

W tym wypadku Stany Zjednoczone dysponują dość ograniczonym zestawem środków. Ich działania utrudniają zaszłości historyczne, które sprawiają, że wielu Latynosów nie ufa Amerykanom. Jedyne, co mogą zrobić, to inwestować w rozwój Ameryki Łacińskiej w sensie politycznym. Nie ma jednak pewności, w jakim stopniu USA będą mogły pozwolić sobie na taką operację i przede wszystkim, czy Donald Trump będzie miał cierpliwość do podobnych działań. Z założenia owe działania muszą być bowiem perspektywiczne, długofalowe i zakreślone na odpowiednio dłuższy okres niż czteroletnia kadencja prezydenta.

Tymczasem Donald Trump grozi Kanadzie i Meksykowi wprowadzeniem wysokich ceł. Czy to oznacza koniec północnoamerykańskiej strefy wolnego handlu?

To tylko zapowiedzi. Na razie wiemy, że w trakcie pierwszej kadencji Trumpa nastąpiła rewizja porozumienia NAFTA [North American Free Trade Agreement, czyli układ o ustanowieniu północnoamerykańskiej strefy wolnego handlu], która przekształciła się w tzw. NAFTA 2.0. Pomimo jego krytycznego stosunku do tej inicjatywy poszukiwano możliwości kontynuowania współpracy gospodarczej. Nie jest to sprawa błaha, zważywszy choćby na to, że – obok Chin – Kanada i Meksyk należą od wielu już lat do największych partnerów handlowych USA. W istocie trudno chyba byłoby wskazać sektor amerykańskiej gospodarki, na który NAFTA 2.0 nie ma wpływu – od przemysłu ciężkiego przez wydobywczy, chemiczny, lekki, farmaceutyczny aż po rolnictwo i, jakże ważny w tamtych realiach, sektor usług. Zrealizowanie gróźb o nałożeniu wysokich ceł byłoby oczywistym zaprzeczeniem istoty tego porozumienia podpisanego za pierwszej administracji Trumpa. Dlatego myślę, że skończy się tylko na zapowiedziach, bo wszyscy sobie zdają sprawę z tego, jakie byłyby konsekwencje takiej decyzji – cła uczyniłyby współpracę gospodarczą w wielu dziedzinach nieopłacalną. Byłoby to pogrzebanie nie tylko NAFTA 2.0, lecz także postulatu „make America great again”.

Jaki zatem będzie główny cel polityki zagranicznej administracji Donalda Trumpa?

O tym celu Donald Trump mówi niezmiennie od lat – jest to właśnie hasło „make America great again”, uczyńmy Amerykę znowu wielką. Jest to po prostu próba nadania nowej dynamiki roli Stanów Zjednoczonych na arenie międzynarodowej. I to nie jest cel mały. Warto też na niego spojrzeć przychylnie. Po drugiej stronie barykady znajdują się bowiem państwa, które z europejskiej, a w szczególności z naszej, polskiej, perspektywy niekoniecznie wyglądają na równie przyjazne co Stany Zjednoczone, mimo wszystkich napięć w relacjach transatlantyckich. Dla nas lepiej, aby to było „make America great again” niż „make China great”.

DR HAB. ŁUKASZ WORDLICZEK jest wykładowcą w Instytucie Amerykanistyki i Studiów Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego działalność dydaktyczna obejmuje przedmioty dotyczące głównie amerykańskiego systemu politycznego, polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Zainteresowania badawcze dr. hab. Wordliczka koncentrują się zwłaszcza na związkach technologii z polityką, wykorzystaniu metod ilościowych w badaniach społecznych oraz analizie mechanizmów kontynuacji i zmiany w polityce.

FOT. ARCH. PRYWATNE, ALLISON ROBERT/ZUMA PRESS/FORUM, SERGEY BOBOK/AFP/EAST NEWS, GIL COHEN MAGEN XINHUA/EAST NEWS

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / strategie

Spirala napięcia

Z Marcinem Jacobym o powodach zmian w polityce zagranicznej Korei Północnej i jej stosunku do zjednoczenia z Koreą Południową rozmawia Tadeusz Wróbel.

Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna coraz bardziej zacieśnia współpracę polityczną i wojskową z Federacją Rosyjską, a jednocześnie regularnie przeprowadza testy rakiet i grozi użyciem broni nuklearnej. Co chce osiągnąć takimi działaniami?

Zwykle północnokoreańskie groźby użycia broni jądrowej i testy rakietowe powiązane są ze wzrostem napięcia militarnego na Półwyspie Koreańskim. Władze w Pjongjangu reagują tak chociażby na amerykańsko-południowokoreańskie ćwiczenia wojskowe, gdyż obawiają się, że mogą one być przykrywką przygotowań do agresji na ich kraj. Wynika to z ich nieufności wobec Stanów Zjednoczonych, a pogróżki o użyciu broni nuklearnej są ostrzeżeniem, że Korea Północna jest przygotowana do obrony.

W tym roku Korea Północna ogłosiła rezygnację z pokojowego połączenia państw koreańskich. Jak ocenia Pan tę ostrą deklarację, która stanowi zerwanie z kilkudziesięcioletnią polityką Pjongjangu?

Według mnie było to przemyślane posunięcie, a jego powodów należy szukać nie tylko w ostatnim czasie, lecz dużo wcześniej, w wydarzeniach, jakie miały miejsce na światowej scenie politycznej od lat dziewięćdziesiątych. Wtedy doszło do rozpadu Związku Sowieckiego i obozu socjalistycznego, na których Korea Północna opierała swoje bezpieczeństwo. Równocześnie jej ostatni bliski sojusznik, komunistyczne Chiny, postanowił budować gospodarkę bazującą na wolnym rynku. Utrata strategicznych partnerów zmusiła przywódców Korei Północnej do zastanowienia się, jak zapewnić bezpieczeństwo swemu państwu w nowej sytuacji politycznej.

Kto podejmował strategiczne decyzje o tym, jak ma wyglądać nowy system bezpieczeństwa Korei Północnej? Mający wówczas około 80 lat Kim Ir Sen?

Prawdopodobnie nikt nie zna dokładnie wewnętrznych mechanizmów funkcjonowania najwyższych kręgów północnokoreańskiego reżimu, ale nie wierzę, że jest to jednoosobowa dyktatura. Skłaniam się ku poglądowi, że decyzje były i są podejmowane kolegialnie. Obecnie ścisły krąg władzy tworzą ludzie będący potomkami najbliższych towarzyszy Kim Ilsonga, czyli Kim Ir Sena, którzy u jego boku do 1945 roku walczyli przeciwko Japonii okupującej Półwysep Koreański i część Chin, a od 1948 roku tworzyli KRLD. Sami nazywają się potomkami z góry Pektu, świętej góry Korei Północnej.

Na początku lat dziewięćdziesiątych Pjongjang miał ograniczone pole manewru w polityce bezpieczeństwa. Jakie zapadły wówczas kluczowe decyzje?

Rządzący postanowili, że nadal będą się opierać na Chinach, ale przede wszystkim ekonomicznie. A jednocześnie muszą być maksymalnie samodzielni, aby decydować o swoim losie. W mocy pozostała doktryna polityczna o samodzielności, czyli wprowadzona do konstytucji w 1972 roku dżucze, którą sformułował Kim Ir Sen. Pojawił się też pomysł opracowania broni jądrowej jako pewnego gwaranta bezpieczeństwa Korei Północnej, który zaczęto wdrażać w życie od 1993 roku.

Graffiti wykonane w miejscu uderzenia pocisku wystrzelonego przez Koreę Północną w kierunku wyspy Yeonpyeong, która leży po południowokoreańskiej stronie linii granicznej na Morzu Żółtym.

Czy była to również nauka wyciągnięta przez Koreańczyków z historii pierwszej wojny w rejonie Zatoki Perskiej, podczas której armia iracka szybko przegrała konflikt konwencjonalny z Zachodem?

Oczywiście. W przekonaniu o słuszności decyzji co do posiadania broni jądrowej władze Korei Północnej utwierdziła zaś później historia Ukrainy, która w zamian za gwarancje bezpieczeństwa zrezygnowała z niej, a po 20 latach została napadnięta przez Rosję. Koreańczycy z północy uważają, że muszą mieć broń jądrową, bo inaczej Amerykanie zaatakują ich kraj. Skąd bierze się taka narracja? Korea Północna odczuwa wrogość ze strony USA, Koreę Południową traktując jak amerykańską marionetkę, a rozpoczęta w 1950 roku wojna na półwyspie z punktu prawnego nadal trwa, gdyż konflikt zbrojny w 1953 roku zakończył się zawarciem rozejmu, nie zaś traktatu pokojowego.

Rozpoczęcie północnokoreańskiego programu nuklearnego spowodowało wzrost napięcia na Półwyspie Koreańskim. Czy była szansa jego powstrzymania?

Tak – wtedy gdy Stany Zjednoczone podpisały w 1994 roku z Koreą Północną porozumienie, tzw. framework agreement. Amerykanie zgodzili się zbudować Koreańczykom elektrownię jądrową na wodę ciężką, w zamian za zatrzymanie programu jądrowego. Jednak gdy George W. Bush został wybrany na prezydenta Stanów Zjednoczonych, uznał w 2001 roku KRLD za część osi zła. W tym czasie CIA zarzuciła Koreańczykom, że nadal pracują nad bronią jądrową, i Amerykanie wycofali się z porozumienia. Wtedy też Korea Północna pierwszy raz we współczesnej historii uznała, że nie można im ufać, bo z dnia na dzień mogą się wycofać z uzgodnionych postanowień. Jednak jeszcze przez mniej więcej dwa lata zastanawiała się, czy naprawdę chce iść w kierunku rozwoju broni nuklearnej. Ostatecznie przywódcy północnokoreańscy w 2003 roku doszli do wniosku, że jest to jedyna recepta na bezpieczeństwo ich państwa, co zbiegło się czasowo z amerykańską interwencją w Iraku.

Najbardziej arsenału nuklearnego Korei Północnej obawia się Korea Południowa. Jak wygląda polityka Seulu wobec Pjongjangu?

Bardzo upraszczając, mamy w Korei Południowej dwa rodzaje prowadzenia polityki wobec północnego sąsiada – w zależności od tego, która z głównych partii wygrywa wybory. Koreańska Partia Demokratyczna uważa, że jedynym sposobem rozwiązania problemów na Półwyspie Koreańskim jest dialog z Koreą Północną, wspieranie jej ekonomicznie, dążenie, by stała się bardziej otwarta. Według tego obozu politycznego, gdy Korea Północna się wzbogaci, a jej społeczeństwo otworzy na świat, pojawi się szansa na krok dalej, czyli rodzaj quasi-federacji, a później zjednoczenie. Z kolei Partię Władzy Narodu tworzą środowiska, które uważają, że Korea Północna jest zagrożeniem i nie da się z nią rozmawiać racjonalnie. Jej politycy upatrują przyszłości dla Korei Południowej w bliskim sojuszu z Amerykanami i Japończykami, a wobec Pjongjangu nastawieni są na prowadzenie polityki z pozycji siły. Owa zmienność, lecz również zależność od USA sprawiają, że władze Korei Północnej o sprawach bezpieczeństwa, w tym denuklearyzacji, wolą rozmawiać z Waszyngtonem.

Przywódcy Stanów Zjednoczonych i Korei Północnej w strefie zdemilitaryzowanej w Panmundżomie, 30 czerwca 2019 roku

Amerykanie podjęli ostatnią próbę denuklearyzacji Korei Północnej za prezydentury Donalda Trumpa, który spotykał się z Kim Dzong Unem. W tym czasie miała ona już nie tylko ładunki nuklearne, lecz także mogące je przenosić rakiety dalekiego zasięgu. Czy władze północnokoreańskie były gotowe rozbrojenie nuklearne?

Koreańczycy z północy podchodzili serio do ostatnich rozmów o denuklearyzacji, które toczyły się w latach 2018–2019. Kim Dzong Un planował przeprowadzenie pewnych reform gospodarczych i potrzebował do tego zniesienia dławiących kraj sankcji międzynarodowych. Poza tym chciał uzyskać w tych negocjacjach jeszcze dwie rzeczy – podpisanie traktatu pokojowego i tym samym zakończenie wojny koreańskiej oraz uznanie KRLD za de facto mocarstwo nuklearne. W zamian za stopniowe znoszenie sankcji Korea była gotowa równolegle zmniejszać swój potencjał nuklearny. Określono, że rozbrojenie najszybciej może być zrealizowane w dziesięć lat. W tym czasie miała uzyskać pozycję członka społeczności międzynarodowej, zakorzenionego w systemie zbiorowego bezpieczeństwa.

Dlaczego nie udało się osiągnąć tego porozumienia?

Donald Trump był gotowy przystać na ofertę północnokoreańską, ale szanse na porozumienie upadły podczas rozmów prowadzonych w 2019 roku w Hanoi. Wtedy strona amerykańska zmieniła swoje stanowisko, uzależniając dalsze negocjacje od całkowitego rozbrojenia Korei Północnej, czego ta nie była w stanie zaakceptować.

Czy wpływ na zmianę warunków negocjacyjnych podczas spotkania w Hanoi mogły mieć inne państwa?

Możliwe, że Japonia wpływała na ówczesnego prezydenckiego doradcę ds. bezpieczeństwa narodowego Johna Boltona, który stał za tą zmianą. Japończycy robią wszystko, żeby utrzymać status quo na półwyspie, bo taki stan jest dla nich wygodny. Politycy z Tokio obawiali się, że denuklearyzacja mogłaby stanowić krok ku zjednoczeniu Korei, którego się obawiają z przyczyn ekonomicznych i politycznych.

Jakie były konsekwencje fiaska rozmów w Hanoi dla sytuacji na Półwyspie Koreańskim?

Bardzo wzrosło napięcie militarne, gdyż Korea Północna utraciła wiarę, że może zapewnić sobie bezpieczeństwo poprzez porozumienie polityczne z USA. Znowu zaczęły się duże ćwiczenia wojskowe amerykańsko-południowokoreańskie, demonstracyjne loty samolotów bombowych USA i wizyty okrętów atomowych, na które KRLD reagowała testami rakiet.

Dużą część północnokoreańskich wojskowych stanowią ochotnicy, których nie zabraknie, gdyż służba w armii w bardzo biednym kraju zapewnia godziwą egzystencję w porównaniu z warunkami życia większości obywateli.

Relacje międzykoreańskie uległy zaś pogorszeniu po tym, gdy w 2022 roku prezydentem został Yoon Suk-yeol, który nie był gotowy kontynuować polityki zbliżenia swego poprzednika Moon Jae-ina. Prawdopodobnie wtedy przywódcy Korei Północnej uznali, że Korea Południowa nie może być wiarygodnym partnerem do rozmów, bo jako demokracja jest niestała, a jej polityka zagraniczna zależy od tego, która z partii pozostaje u władzy. Poza tym Korea Północna utwierdziła się w przekonaniu, że Korea Południowa jest państwem w pełni zależnym od USA i nie potrafi samodzielnie podejmować żadnych decyzji, zatem uznała, że nie zmieni się to w przyszłości. Koreańczycy z północy stwierdzili więc, że negocjacje z sąsiadem z południa dotyczące współpracy i zjednoczenia są bezcelowe, a ochrona państwa przed groźbą interwencji USA pozostaje priorytetem. To jest gigantyczna zmiana w myśleniu Korei Północnej o sobie i o Półwyspie Koreańskim. Upadła narracja, że Koreańczycy są jednym narodem i prędzej czy później muszą się połączyć w jedno państwo, w wyniku wojny czy porozumienia politycznego.

W tym roku Korea Północna wysadziła części linii kolejowych i autostrad, które Korea Południowa zbudowała na początku XXI wieku. Czy zrobiła to, żeby utrudnić rzekomą inwazję?

Infrastruktury transportowej nie zniszczono z powodów militarnych. To kolejny, symboliczny gest potwierdzający zerwanie przez Pjongjang z dotychczasową polityką, której podstawą było przyszłe zjednoczenie państw koreańskich.

Z powodu głębokiej izolacji społeczeństwa Korei Północnej znamy tylko oficjalne stanowisko tamtejszych władz wobec kwestii zjednoczenia. A jaki stosunek do tego mają Koreańczycy z południa?

Ten zależy od ich poglądów politycznych i wieku. Wielu młodych mówi: zapomnijmy w ogóle o zjednoczeniu, bo mamy wystarczająco dużo problemów wewnętrznych. To nas w ogóle nie interesuje. Osoby w wieku 40–50 lat często mówią: stanowimy jeden naród, musimy się zjednoczyć, zamknąć bolesną kartę historii, gdyż podzielono nas sztucznie, byliśmy pionkiem w grze mocarstw. Ludzie starsi zaś, którzy byli poddani silnej, antykomunistycznej propagandzie w latach pięćdziesiątych, sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, najczęściej obawiają się Korei Północnej i identyfikują ją jako największe zagrożenie dla Południa.

Do niedawna jedynym formalnym sojusznikiem Korei Północnej były Chiny. Jak zmieni jej pozycję międzynarodową zbliżenie polityczne, gospodarcze i wojskowe z Rosją?

Korea Północna korzysta finansowo na sprzedaży Rosji broni i amunicji. Gotowość Kremla do pogłębienia współpracy stała się dla niej sygnałem, że może trochę uniezależnić się od Chin, co byłoby dla niej cenne. Tymczasem przez sankcje ONZ-etu jej gospodarka stała się w ostatnich 20 latach w 90% zależna od współpracy z Chińczykami. Korea Północna uznała, że poza korzyściami ekonomicznymi kooperacja z Rosją jest szansą na zbalansowanie polityczne.

Pjongjang zdecydował się na współpracę wojskową z Rosją i wysłanie żołnierzy do walki z Ukrainą. Ile prawdy jest w opinii, że stanowią oni zwykłe mięso armatnie?

Uważam za bzdurę twierdzenie, że Pjongjang dostarcza Rosjanom poborowych jako mięsa armatniego. Przede wszystkim służba wojskowa w Korei Północnej jest zawodowa i trwa minimum dziesięć lat. Nie wykluczam, że gros północnokoreańskich wojskowych stanowią ochotnicy, których nie zabraknie, gdyż służba w armii w bardzo biednym kraju zapewnia godziwą egzystencję w porównaniu z warunkami życia większości obywateli.

Test rakiety Hwasong-11 obserwowany przez Kim Dzong Una, 19 września 2024 roku

Władze Korei Północnej zdają sobie sprawę, że ich armia jest niedoświadczona i udział w wojnie z Ukrainą ma zwiększyć jej zdolności bojowe. Stawiam na to, że właśnie ta kwestia, poza koniecznością wywiązania się z porozumienia z Rosją, stanowi główną motywację KRLD. Prawdopodobnie w kontyngencie wysłanym do Rosji są wojskowi różnych specjalności, w tym wywiadu i sił specjalnych, mający zbierać doświadczenia z współczesnego pola walki, informacje o taktyce i uzbrojeniu, w tym amerykańskim i zachodnioeuropejskim dostarczonym Ukrainie, które mogą być też użyte w razie konfliktu na Półwyspie Koreańskim.

Korea Północna poza nową bronią, taką jak systemy przeciwlotnicze czy myśliwce, potrzebuje nowych technologii militarnych, którymi dysponuje Rosja. Jakie są jej najbardziej potrzebne?

Sądzę, że Korea Północna chce być jak najbardziej niezależna, jeśli chodzi o kompetencje wywiadowcze. Co prawda już opracowała i wystrzeliła satelity wojskowe, ale potrzebuje nowszej technologii kosmicznej. Być może w tym momencie Rosjanie są bardziej skłonni ją udostępnić niż Chiny.

Korea Północna rozwija potencjał militarny, bo nie widzi żadnej szansy i nadziei na porozumienie polityczne z Koreą Południową i USA. Możliwe, że przekonanie o stałym zagrożeniu wojną doprowadzi do pogłębienia się jej izolacji. Czy potwierdzeniem tego może być zwalczanie południowokoreańskich wpływów kulturowych w społeczeństwie?

Kim Dzong Un wielokrotnie wypowiadał się bardzo negatywnie o wpływie południowokoreańskiej kultury popularnej na czystość ideologiczną młodzieży. W Korei Północnej, która stara się utrzymać społeczeństwo w ryzach poprzez propagandę wojenną – strasząc, że nieustannie grozi państwu agresja z zewnątrz, więc trzeba być twardym i gotowym, aby bronić ojczyzny – południowokoreański k-pop i telewizyjne seriale, gdzie wszystko jest cukierkowe, podważa taką narrację. Jestem w stanie zrozumieć, że uważają te wpływy za zagrożenie, ale ostrożnie podchodziłbym na przykład do newsów o rozstrzelaniach za oglądanie zakazanych filmów czy słuchanie muzyki.

Kluczowe w próbie zrozumienia Korei Północnej jest uwzględnienie tego, jak jej elity patrzą na świat. Obecnie widać, że czują się osaczone przez wrogów, którzy w ich mniemaniu mogą uderzyć w każdej chwili. Stąd starają się mocno demonstrować swą gotowość do walki z agresorami. Gdy USA i Korea Południowa przeprowadzają manewry wojskowe, Korea Północna wystrzeliwuje rakiety, a jak Amerykanie jej grożą, to odpala ich jeszcze więcej, by pokazać, że się nie ugnie. I jest coraz gorzej, bo napięcie rośnie.

DR HAB. MARCIN JACOBY jest dziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych i kierownikiem Zakładu Studiów Azjatyckich na Uniwersytecie SWPS.

FOT. MICHAŁ NIWICZ, DAMIR SAGOLJ/REUTERS/FORUM, KEVIN LAMARQUE/REUTERS/FORUM, MAXPPP/FORUM, KIM JAE-HWAN/ZUMA PRESS/FORUM

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / historia

Trudne rozmowy dyktatorów

W 1940 roku Niemcy byli gotowi na zacieśnienie sojuszu ze Związkiem Sowieckim, ale nie udało im się uzgodnić ostatecznego podziału stref wpływów w Europie.

TADEUSZ WRÓBEL

Związek Sowiecki po zakończeniu II wojny światowej jako jeden ze zwycięzców, którzy pokonali państwa Osi Berlin-Rzym-Tokio (Pakt Trzech Mocarstw), zaprzeczał, że w pewnym momencie był gotowy dołączyć do tego paktu. Jednak przejęte przez Amerykanów dokumenty III Rzeszy wskazują, że Józef Stalin był otwarty na sojusz z faszystami wymierzony w państwa demokratyczne. Warunki dołączenia Związku Sowieckiego do Osi omawiał szef jego dyplomacji Wiaczesław Mołotow z samym Adolfem Hitlerem i ministrem spraw zagranicznych Joachimem von Ribbentropem podczas wizyty w Berlinie w listopadzie 1940 roku. To właśnie wtedy doszło do rozbratu największych totalitarnych reżimów, a jego powodem były zamiary Józefa Stalina rozszerzenia sowieckiej strefy wpływów w Europie.

OSTATNIA WIZYTA

Hitler uznał, że wojna z dotychczasowym sojusznikiem jest nieunikniona, i kilka tygodni po rozmowach z Mołotowem, 18 grudnia 1940 roku, podpisał dyrektywę nr 21 o kryptonimie „Operacja Barbarossa”, czyli plan ataku na Związek Sowiecki. Dokument zaczynał się od słów: „Niemiecki Wehrmacht musi być przygotowany do zmiażdżenia Rosji Sowieckiej w szybkiej kampanii jeszcze przed zakończeniem wojny z Anglią”.

Adolf Hitler, zanim zdecydował o marszu na Moskwę, uruchomił działania dyplomatyczne, których celem było utworzenie szerokiej koalicji antybrytyjskiej. Głównym jego sukcesem stało się stworzenie osi Berlin-Rzym-Tokio, do której zdecydowało się dołączyć kilka państw Europy Środkowej i Bałkanów. Jednak do pewnego czasu jako najbardziej pożądany jej członek postrzegany był Związek Sowiecki. Stąd w październiku 1940 roku rozpoczęły się rozmowy o dołączeniu Moskwy do totalitarnego tercetu.

Komisarz ludowy Wiaczesław Mołotow podczas rozmowy z ministrem spraw zagranicznych Joachimem von Ribbentropem w Ministerstwie Spraw Zagranicznych III Rzeszy, Berlin, 12 listopada 1940 roku

Niemcy przygotowali ciekawą w ich mniemaniu ofertę dla Sowietów w ramach planowanego podziału posiadłości imperium brytyjskiego. Otóż pomiędzy Europą i Afryką, mającymi być pod władzą Niemiec i Włoch, a potencjalnie kontrolowaną przez Japończyków Azją Wschodnią pozostał duży obszar, który byłby zarezerwowany dla Moskwy, jeśli ta zgodziłaby się na sojusz na warunkach Berlina. Może Niemcy liczyli, że Sowieci skuszą się na taką propozycję, gdyż w przeszłości, w czasach imperium carskiego, Rosjanie rywalizowali z Brytyjczykami o wpływy w Azji. Wśród osób, które chciały zachęcić Stalina do marszu ku Indiom i Zatoce Perskiej, byli dowódca Kriegsmarine adm. Erich Raeder i Joachim von Ribbentrop.

I to właśnie minister spraw zagranicznych 13 października 1940 roku wysłał do Moskwy list, w którym przedstawił wizję Hitlera dotyczącą dwustronnych stosunków. List spotkał się z pozytywną reakcją Józefa Stalina i uzgodniono, że szczegóły dalszej współpracy mają być omówione podczas wizyty w Berlinie sowieckiego ministra spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa, który przybył tam 12 listopada. „Wiemy, że na parę dni przed wyjazdem Stalin dał Mołotowowi ostateczne wytyczne. Minister zapisał je w swym notesie, który przetrwał do dzisiaj”, mówi prof. Jakub Polit, historyk z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dzięki temu znamy warunki, na jakich Związek Sowiecki dołączyłby do grona trzech dyktatur i powstałby Pakt Czterech Mocarstw. Stalinowi wydawało się, że są one do zaakceptowania przez Adolfa Hitlera. Sowiecki dyktator, który dążył do zwiększenia swego stanu posiadania w Europie, nie wiedział bowiem, że Hitler postanowił wcześniej powstrzymać jego zapędy w tym kierunku.

Jednym z punktów, przy którym pojawiły się duże rozbieżności podczas berlińskich rozmów, była przyszłość Finlandii, która choć w wyniku wojny zimowej 1939–1940 utraciła na rzecz Związku Sowieckiego część swego terytorium, to zachowała niepodległość. Sowieci chcieli, powołując się na tajne ustalenia podpisanego 23 sierpnia 1939 roku paktu Ribbentrop-Mołotow, pełnej kontroli nad tym krajem. Dlatego nie spodobało im się porozumienie Berlina z Helsinkami z września 1940 roku o tranzycie niemieckich wojsk przez Finlandię do północnej Norwegii. Moskwa nie wierzyła w zapewnienia o tymczasowym charakterze tej umowy. Podczas wizyty w Berlinie Hitler dał Mołotowowi jednoznacznie do zrozumienia, że nie życzy sobie nowej wojny w basenie Morza Bałtyckiego. Prawdopodobnie wódz III Rzeszy postanowił „wziąć pod opiekę” Finlandię po tym, gdy Armia Czerwona skompromitowała się w wojnie zimowej.

Operacja „Barbarossa”, rozpoczęta 22 czerwca 1941 roku, stanowiła koniec sojuszu dwóch dyktatur, który przyczynił się do wybuchu II wojny światowej.

Związek Sowiecki, poza Północą, chciał też wzmocnić swe wpływy na Bałkanach, zwłaszcza w Rumunii i Bułgarii, gdzie planował ustanowić bazy wojskowe. Moskwa zabiegała o przeprowadzenie rewizji zawartej w 1936 roku konwencji z Montreux dotyczącej prawa i zasad przepływania przez łączące morza Czarne i Śródziemne cieśniny Bosfor i Dardanele statków i okrętów nienależących do Turcji. Mołotow poinformował Niemców, że Stalin chce mieć swe bazy też w Turcji. Ci byli skłonni na zmianę konwencji, która ułatwiłaby Sowietom dostęp do Morza Śródziemnego i zamknęłaby Morze Czarne dla okrętów wojennych państw niebędących nadbrzeżnymi. Jednak nie godzili się na utworzenie przez Moskwę baz nad Bosforem i w Dardanelach.

Tymczasem Mołotow oświadczył, że Związek Sowiecki ma interesy w Jugosławii, Grecji i na Węgrzech. Moskwa chciała też mieć wpływ na przyszły status okupowanej Polski – obszar Generalnego Gubernatorstwa. W berlińskich rozmowach pojawiła się również sprawa utrzymania szwedzkiej neutralności i zachowania swobody przechodzenia przez cieśniny bałtyckie jednostek sowieckich.

LIST BEZ ODPOWIEDZI

Wiele kwestii w czasie tych rozmów nie zostało rozwiązanych, a Mołotow opuścił Berlin 14 listopada. Po przybyciu do Moskwy przedstawił Stalinowi szczegóły negocjacji z Hitlerem i Ribbentropem. 25 listopada 1940 roku do sowieckiego ministerstwa spraw zagranicznych został wezwany ambasador Friedrich-Werner von Schulenburg, któremu Mołotow przekazał warunki, na jakich Związek Sowiecki byłby gotowy dołączyć do Paktu Trzech Mocarstw. Sowieci za punkt wyjścia przyjęli dwa tajne protokoły, które zostały im przedstawione przez Ribbentropa w trakcie wieczornego spotkania 13 listopada. Pierwszy dotyczył stref wpływów i zakładał, że „obszar na południe od Batumi i Baku w ogólnym kierunku Zatoki Perskiej uznaje się za centrum ciężkości dążeń Związku Sowieckiego”. Natomiast do drugiego protokołu strona sowiecka wprowadziła wiele obszernych poprawek. Stalin podtrzymał żądanie prawa do utworzenia bazy lądowej i morskiej w Dardanelach. Co więcej, Turcja miała zostać zaproszona do przystąpienia do Paktu Czterech Mocarstw. Jeśli Ankara by na to przystała, jej integralność terytorialna miała być gwarantowana przez Niemcy, Włochy i Rosję. W razie tureckiej odmowy trzy mocarstwa miały podjąć kroki wojskowe i dyplomatyczne dla zabezpieczenia swoich interesów.

Jednocześnie rząd sowiecki zażądał wprowadzenia kolejnych tajnych protokołów. W trzecim Niemcy miały zgodzić się na natychmiastowe wycofanie swoich wojsk z Finlandii, a w czwartym Japonia miała zrzec się swoich praw do koncesji na węgiel i ropę naftową w północnym Sachalinie. Piąty protokół dotyczył Bułgarii. Jako że miała być ona w strefie wpływów Związku Sowieckiego, musiała podpisać z nim pakt o wzajemnej pomocy, co uzasadniano jako konieczność polityczną, która w „żaden sposób nie wpływała na wewnętrzny reżim Bułgarii, jej suwerenność ani niepodległość”.

List przekazany 25 listopada niemieckiemu ambasadorowi pozostał bez odpowiedzi, gdyż Hitler uznał, że żądania przedstawione przez Mołotowa są nieakceptowalne. Co by się stało, gdyby niemiecki dyktator – jak wstępnie zakładał Stalin – przystał na sowieckie postulaty rozszerzenia wpływów Moskwy w Europie? Niemcy brali niemal za pewnik, że jeśli Związek Sowiecki dołączy do Paktu Trzech Mocarstw, osamotnione imperium brytyjskie zgodzi się na pokój na warunkach Osi, a Stany Zjednoczone nie zaangażują się militarnie w Europie.

W 1940 roku trwała w USA kampania prezydencka i ubiegający się o trzecią kadencję Franklin D. Roosevelt wiedział, że musi unikać tematu przystąpienia do wojny.

Dlatego po przystąpieniu Stalina do paktu cztery mocarstwa miały wystosować do Brytyjczyków propozycję pokojową nie do odrzucenia. Faktycznie miał to być szantaż, gdyż propozycja zawierała groźbę dołączenia do wojny przeciwko imperium brytyjskiemu pozostałych mocarstw paktu, czyli Japonii i Związku Sowieckiego, jeśli Londyn nie przyjąłby warunków pokoju. Te były trudne do zaakceptowania przez Brytyjczyków. Prof. Polit wskazuje, że państwa Osi chciały, by ci opuścili takie strategiczne miejsca jak baza w Gibraltarze czy Egipt. Faktycznie Brytyjczycy mieliby się wycofać całkowicie z Afryki Północnej, z Bliskiego i Środkowego Wschodu, ale także z Indii, ponieważ jednym z warunków było nadanie im statusu dominium. „Prawdopodobnie późniejsza interpretacja tego statusu mogła być taka, że Indie są nieprzygotowane na samodzielność i znalazłyby się pod kontrolą członków Paktu Czterech Mocarstw”, zauważa prof. Jakub Polit. Interesujące były też plany wobec Chin. Postrzegano je jako jednego z satelitów, rządzonego przez kolaboracyjny rząd, w którym nie byłoby Czang Kaj Szeka. Japończycy stworzyli w Chinach już taki rząd w marcu 1940 roku, ale uznali go oficjalnie dopiero kilka dni po wizycie Mołotowa w Berlinie.

Rozmowy z sowieckim ministrem utwierdziły Hitlera w przekonaniu, że współpraca ze Związkiem Sowieckim się nie opłaca i że można ją zakończyć metodami siłowymi. Atak na Sowietów i ich kapitulacja miały pozbawić Brytyjczyków wiary w otwarcie jakiegoś nowego frontu wojny w Europie. Stąd od grudnia 1940 roku Niemcy zaczęli przygotowywać się do zbrojnej konfrontacji z Armią Czerwoną. Wojska III Rzeszy miały osiągnąć gotowość do ataku do 15 maja 1941 roku, ale operacja militarna w Grecji i Jugosławii spowodowała kilkutygodniowe opóźnienie. „Operacja Barbarossa”, która rozpoczęła się 22 czerwca 1941 roku, stanowiła koniec sojuszu dwóch despocji, który przyczynił się do wybuchu II wojny światowej.

FOT. SHUTTERSTOCK, NARODOWE ARCHIWUM CYFROWE (2), LIBRARY OF CONGRESS

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / historia

Żyliśmy, jakby jutra miało nie być…

Z Eugeniuszem Stefankiewiczem o służbie w zajmującym się dywersją Kedywie i o tym, jak stanął oko w oko ze śmiercią, rozmawia Piotr Korczyński.

Dzieciństwo spędził Pan w Żyrardowie, spokojnym mieście pod Warszawą, przed wojną słynącym z przemysłu włókienniczego. We wrześniu 1939 roku wszystko jednak się zmieniło…

Z tym przemysłem, a dokładnie z fabryką włókienniczą w Żyrardowie, związany był mój ojciec Bronisław, który pracował w jej biurze. Można więc powiedzieć, że pochodzę z urzędniczej rodziny i jak na ówczesne czasy wiodło nam się niezgorzej. Niestety, wojna przerwała dobrą passę, a mnie zabrała dzieciństwo i starszego brata. We wrześniu 1939 roku miałem 14 lat. W rejonie Żyrardowa doszło do dramatycznej walki, w której kompania naszego wojska starała się powstrzymać napór przeważających sił nieprzyjaciela. Niemcy dosłownie ją zdziesiątkowali, a w odwecie za ten opór rozstrzelali później 20 żyrardowskich notabli. Wielu mieszkańców, w tym moją rodzinę, wypędzili z miasta w szczere pole. Koczowaliśmy na nim przez dwa dni i dwie noce o chłodzie i głodzie.

I chociaż w końcu pozwolono nam wrócić do miasta, spokoju już nie zaznaliśmy. Jak wspomniałem, najstarszy brat, Tadeusz, który służył w kawalerii, nie wrócił z frontu do domu – prawdopodobnie zginął w walce. Jego losy nigdy nie zostały wyjaśnione. Z kolei ojciec wraz ze starszym o dwa lata bratem zostali wywiezieni na przymusowe roboty do Rzeszy. Zobaczyłem ich dopiero po wojnie. Zostałem z matką Julią sam… Pewnego dnia mama stwierdziła definitywnie: „Ciebie muszę uchronić” i wyjechaliśmy z Żyrardowa do Podkowy Leśnej, gdzie mieszkał i prowadził sklep wuj, Stefan Bonikowski.

Stefan Bonikowski, pseudonim „Anin”, to jeden z organizatorów i najbardziej zasłużonych członków miejscowej konspiracji Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Można półżartem stwierdzić, że mamę nieco zawiódł kobiecy instynkt, jeśli myślała, że w spokoju przetrwa Pan wojnę w Podkowie Leśnej…

No cóż, tak w istocie było… Do konspiracji przystąpiłem dzięki podkowiańskiej ferajnie – kolegom, którzy już byli zaprzysiężeni w Związku Walki Zbrojnej. Miałem wówczas 15 lat, więc teoretycznie byłem za młody, ale wyglądałem na starszego i poważniejszego. Nie byłem wtedy ani pierwszym, ani ostatnim, wobec którego przymknięto oko na metrykę. I tak zostałem „Jastrzębiem” – wpierw służyłem jako kurier i łącznik, a w 1943 roku zostałem jednym z najmłodszych żołnierzy grupy dywersyjnej Kedywu w Milanówku.

W jaki sposób z łącznika awansował Pan na żołnierza dywersji Armii Krajowej?

Musiałem się z Podkowy Leśnej ulotnić, bo Niemcy wpadli na mój trop i byłem zagrożony aresztowaniem, więc dowództwo zdecydowało, że zostanę przydzielony do wspomnianej grupy dywersyjnej w Milanówku.

Dostał się Pan od razu do akowskiej elity.

Niebezpodstawnie – sprawdziłem się jako łącznik i miałem smykałkę do broni. Moją bronią służbową był pistolet parabellum, a na akcje dostawałem też stena – prosta, a skuteczna broń wszystkich alianckich komandosów. Z racji wieku podczas akcji kierowano mnie do obstawy, co nie oznacza wcale, że było to spokojniejsze czy bezpieczniejsze zadanie.

W podwarszawskich placówkach AK sporo się działo w 1943 i 1944 roku. Często brał Pan udział w akcjach?

Brałem udział w sześciu czy siedmiu akcjach bojowych i muszę powiedzieć, że większość z nich była nieudana. Walczyliśmy z przeciwnikiem o naprawdę przytłaczającej przewadze, nie tylko bojowej, ale i wywiadowczej. Zacznę jednak od akcji zakończonej pełnym sukcesem, choć niepozbawionej dramatyzmu. Mam na myśli napad na więzienie w Grodzisku Mazowieckim latem 1944 roku w celu odbicia dwóch aresztowanych przez Niemców łączniczek AK. Obie dziewczyny znały wiele nazwisk dowódców akowskich z rejonu Grodziska, Pruszkowa i samej Warszawy. Mieliśmy je wydostać z więzienia, zanim wzięłoby się za nie na poważnie gestapo. Naszemu zespołowi dywersyjnemu z Milanówka zlecono przeprowadzenie bezpośredniego ataku, a całą robotę wywiadowczą wokół więzienia i na jego terenie wykonało grodziskie AK. Najważniejsze było to, że naczelnik więzienia współpracował z AK i miał umożliwić nam dojście do więzionych dziewcząt oraz zapewnić spokój ze strony strażników.

Partyzanci w drodze na akcję

Plan był niezwykle prosty. Sześcioosobowy oddział bojowy po przecięciu linii telefonicznej łączącej więzienie z miastem miał podzielić się na dwie grupy: trzech ludzi zostawało przy samochodzie jako obstawa – ja byłem wśród nich – a trzech miało wejść do więzienia i od razu kierować się do rozmównicy, gdzie miały już czekać łączniczki przyprowadzone tam przez naczelnika więzienia.

Plan planem, a jak Wam poszło w rzeczywistości?

Kiedy grupa bojowa dotarła do rozmównicy, to czekała w niej tylko jedna łączniczka. Nie było ani drugiej, ani naczelnika… Zaczęło się nerwowe szukanie. Inni więźniowie, zorientowawszy się, że coś dzieje się na korytarzu, krzykiem domagali się otwarcia cel – robił się coraz większy harmider. Na szczęście koledzy odnaleźli naczelnika, który, schowawszy się w swym gabinecie, odmówił dalszej współpracy. Podziałał argument odbezpieczonej broni i jednak wziął się w garść. Chłopaki na szczęście odnaleźli też drugą łączniczkę. W tym czasie nerwy ludzi z obstawy sięgały zenitu. Czas wyznaczony na akcję już dawno minął, a w bramie więzienia nikt się nie pojawiał! Kurczowo ściskaliśmy steny pod prochowcami, na czołach pojawił się pot i zaczęło się myślenie znamionujące panikę: co robić dalej?! Takie chwile napięcia były czasem gorsze od walki… Ale wreszcie zobaczyliśmy sylwetki w bramie: dwie dziewczyny, naczelnik, a za nimi nasi koledzy z grupy szturmowej! Odetchnęliśmy z ulgą. Akcja zakończyła się bez jednego wystrzału i bezpiecznie dotarliśmy na melinę – jak nazywało się lokal konspiracyjny. Tam zaopiekowano się dziewczętami, które na szczęście dla nich i konspiracji uniknęły gestapowskiej katowni. Z kolei naczelnik więzienia otrzymał wraz z rodziną bezpiecznie schronienie poza Grodziskiem.

Istotnie modelowa akcja, w której widać, jak ważna jest faza przygotowawcza – rozpoznanie terenu i współpraca na różnych szczeblach konspiracji, a także posiadanie „odwróconych” ludzi w aparacie represyjnym wroga. A która z akcji była najdramatyczniejsza?

Długo musiałbym opowiadać, bo jak wspomniałem, akcji zakończonych fiaskiem było więcej, ale może wspomnę tu o starciu, do którego doszło w Milanówku 29 lipca 1944 roku, a więc na krótko przed wybuchem powstania warszawskiego. W tej akcji w pobliżu stacji PKP w Milanówku zginęło dwóch wyższych dowódców AK: kpt. Zygmunt Dąbrowski „Bohdan”, zastępca komendanta Obwodu Błonie AK, i por. Jerzy Kowalski „Oskar”, dowódca dywersji tegoż obwodu. Ale zacznijmy od początku. Podczas ulicznej łapanki w Milanówku zupełnie przypadkowo w ręce Niemców wpadł dowódca Obwodu Błonie mjr Alojzy Mizera „Siwy”. Natychmiast nasza grupa dywersyjna otrzymała rozkaz, by podjąć próbę jego odbicia. Podkreślę rzecz znamienną: do walki ruszyliśmy z marszu, bez przygotowania i rozpoznania sytuacji. Ale okoliczności były wyjątkowe – w łapy wroga wpadł dowódca obwodu AK! Trzeba było działać natychmiast. Pięciu uzbrojonych w broń osobistą, granaty i peemy [pistolet maszynowy] ludzi ruszyło w stronę stacji PKP. Nie działaliśmy sami, bo nasz atak miał zostać wsparty przez oddział żołnierzy AK z Milanówka, więc byliśmy przekonani, że uda nam się dzięki zaskoczeniu. Po 20 minutach znaleźliśmy się niemal na miejscu. Już z daleka dostrzegliśmy, że pod stacją stoją niemieccy żandarmi eskortujący schwytanych w łapance ludzi. Dowódca dywersji, „Oskar”, wydał krótki rozkaz: wchodzimy do akcji dwoma grupami. Grupa szturmowa licząca dwóch ludzi idzie jako pierwsza, a za nią trzyosobowe ubezpieczenie, wsparcie z milanowskiego oddziału miało czekać na sygnał do walki. Grupę szturmową tworzyli nasi dowódcy – „Oskar” i „Bohdan”, którzy ruszyli wzdłuż prawego toru ku stacji, a za nimi szła osłona: „Ryś”, „Czarny” i ja – „Jastrząb”. Nagle „Oskar” i „Bohdan” otworzyli ogień ze swych stenów, mierząc ponad głowami żandarmów. Liczyli na to, że te ostrzegawcze serie spowodują panikę i ucieczkę niezbyt już skorych do walki Niemców.

Grodzisk Mazowiecki podczas okupacji. Latem 1944 roku w mieście żołnierze grupy dywersyjnej AK przeprowadzili udaną akcję uwolnienia dwóch aresztowanych przez Niemców łączniczek AK.

Na nasze nieszczęście w tym momencie nadjechał pociąg osobowy wypełniony niemieckimi żołnierzami uzbrojonymi po zęby w broń maszynową. Ci, widząc cywilów strzelających w stronę żandarmów, otworzyli z wagonów gwałtowny ogień. „Oskar” i „Bohdan” nie mieli żadnych szans – zginęli na miejscu. Nasza osłona i oddział żołnierzy odpowiedzieli ogniem, ale nie mogliśmy się równać z Niemcami strzelającymi z MG-42! Padł rozkaz wycofania się, ponieśliśmy klęskę. Po tej akcji rozwiązano naszą grupę dywersyjną, a ja otrzymałem przydział do zespołu terenowego AK w majątku Izdebno Kościelne koło Grodziska Mazowieckiego. Ta placówka miała zadanie odbierania zrzutów lotniczych z Zachodu przeznaczonych dla walczącej wtedy Warszawy. Zaczął się kolejny, nie mniej dramatyczny etap mojej żołnierskiej służby w AK.

Dużo odebraliście w Izdebnie Kościelnym zrzutów dla powstańców?

Niestety, nie były one zbyt liczne, a i dostarczanie wsparcia do walczącej Warszawy okazywało się problematyczne, bo Niemcy otoczyli stolicę szczelnym kordonem. Dochodziło do licznych walk oddziałów idących z Kampinosu na pomoc walczącym powstańcom. Sytuacja w terenie stawała się coraz bardziej dramatyczna, bo i tu nieprzyjaciel zaczął organizować coraz potężniejsze i, niestety, skuteczne akcje odwetowe. Wielka tragedia dotknęła też naszą bazę. Pewnego dnia oddział partyzancki odpoczywający w majątku zaprószył ogień i doszczętnie spłonęła stodoła, w której przechowywana była broń ze zrzutów i sprzęt wojskowy. Pożar podsycany eksplozjami amunicji szybko ściągnął niemiecką obławę. Partyzanci zdołali umknąć, ale Niemcy w pogorzelisku odnaleźli wypalony wrak motocykla i ślady po amunicji. Z miejsca aresztowali właściciela majątku i jego 18-letniego syna, a następnie ich rozstrzelali.

Nasza placówka o wymownym kryptonimie „Tasak” znalazła się w oku cyklonu, bo pod koniec września, kiedy powstanie warszawskie chyliło się ku upadkowi, Niemcy z całą mocą rzucili się do likwidowania Zgrupowania AK „Kampinos”. Ratunkiem dla części oddziałów było przebijanie się w kierunku Gór Świętokrzyskich, a dla wielu żołnierzy powrót do konspiracji. Było to bardzo gorzkie doświadczenie połączone z goryczą po klęsce powstania. Ja znalazłem się wśród tych, którzy poszli z powrotem do podziemia, a dokładnie – wróciłem do domu wuja w Podkowie Leśnej.

Często stawał Pan ze śmiercią oko w oko. A kiedy była ona najbliżej Pana?

Być może zaskoczę pana, ale nie było to w czasie walki z Niemcami, tylko właśnie po powrocie do Podkowy Leśnej. Którejś nocy do drzwi naszego domu ktoś załomotał z całych sił. Wuj stwierdził, że mamy broń, a nawet granaty i możemy ich użyć, ale nie wiemy, kto dobija się do drzwi, może to ktoś z AK, kto potrzebuje pomocy. Niestety, podjął decyzję, by je otworzyć. Gdy to uczynił, do mieszkania bez pardonu wpadli uzbrojeni ludzie i z krzykiem zażądali pieniędzy. To prawdopodobnie była banda, która upatrzyła sobie sklep wuja. Wuj odpowiedział, że nie ma pieniędzy, bo akurat za gotówkę kupił towar do sklepu. Wtedy herszt wskazał na mnie i rzucił do swych drabów: „Zabrać go, postawić pod ścianę i rozstrzelać!”. Byłem w samej piżamie, nie mogłem nic zrobić. Wtedy tak naprawdę stanąłem ze śmiercią oko w oko…

Postawili mnie pod ścianą i odbezpieczywszy peemy, przygotowywali się do egzekucji. Wymierzyli pistolety maszynowe w moją stronę, a herszt powtórzył dobitnie: „Pieniądze albo jego życie”. Na szczęście nie wykonali groźby. Nagrabili, co się dało i co mogli unieść ze sobą, i poszli. Mimo tych wszystkich akcji, walki i służby w AK – konfrontacja z bandytami była dla mnie sytuacją graniczną. Przeżywałem ją nawet bardziej niż walkę z Niemcami, bo zginąć w boju za ojczyznę to była żołnierska powinność, ale stracić życie w bandyckim napadzie? To było zaskakujące i nieprzyjemne dla 19-letniego człowieka, który mimo wszystko dopiero uczył się reguły, że życie, a i śmierć mogą zadziwiać nieoczekiwanymi konfiguracjami…

W filmie Andrzeja Wajdy „Popiół i diament” jeden z bohaterów mówi do swego dowódcy, że w czasie wojny to mimo wszystko życie było prostsze niż w nowej rzeczywistości, de facto pod sowiecką okupacją. Jak to wyglądało z Pańskiej perspektywy?

W 1945 roku dostałem powołanie do Wojska Polskiego, do artylerii w Chełmie Lubelskim. Stamtąd trafiłem do pułku w Trzebiatowie, a następnie do Akademii Sztabu Generalnego w Warszawie, bo stwierdzono, że rokuję na oficera – miałem zdaną małą maturę [śmiech]. Tu jednak odkryto moją chlubną akowską przeszłość i nie dopuszczono mnie do egzaminów końcowych, mimo że zaliczyłem trzy lata studiów. I tak miałem szczęście, bo nie doświadczyłem prawdziwych represji. Na koniec powiem, że duże znaczenie w czasie wojny ma wiek – ja byłem młody, nie myślałem zbytnio o konsekwencjach tego, co robię. Niosło mnie przeświadczenie, że jak mój dziad – powstaniec styczniowy – służę ojczyźnie i za nią walczę. Takim byliśmy pokoleniem!

EUGENIUSZ STEFANKIEWICZ urodził się 27 marca 1925 roku w Żyrardowie. Major w stanie spoczynku, żołnierz Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej w latach 1940–1945 w Podkowie Leśnej, Kedywu w Milanówku i placówki zrzutowej „Tasak” w Izdebnie Kościelnym.

FOT. PIOTR KORCZYŃSKI, NARODOWE ARCHIWUM CYFROWE

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / po służbie

Opuszczenie bandery na okręcie podwodnym ORP „Sokół” w porcie wojennym w Gdyni. 8 czerwca 2018 roku

Ostatni port „Sokoła”

Jeśli ktoś chciałby choć trochę poczuć na własnej skórze, jak trudna jest służba na okręcie podwodnym, będzie ku temu okazja. W Muzeum Marynarki Wojennej trwają ostatnie prace przy ORP „Sokół”, który już wkrótce zostanie udostępniony zwiedzającym.

JAKUB ZAGALSKI

W listopadzie minął rok od czasu, gdy ORP „Sokół” „zacumował” w swym ostatnim porcie na terenie Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni. Były okręt podwodny wkrótce stanie się atrakcją turystyczną, a jednocześnie memoriałem dla załóg jednostek tej klasy. Prace przygotowawcze są na ostatniej prostej.

ZMIANA ROLI

Na początek trochę historii, bo ORP „Sokół” ma za sobą wiele lat służby, nie tylko w polskiej marynarce wojennej. Zbudowano go w niemieckiej stoczni. I właśnie tam w 1966 roku zwodowano 14. okręt podwodny typu 207 (Kobben), który aż do 2001 roku służył w norweskiej marynarce jako KNM „Stord”. Pod biało-czerwoną banderą jako ORP „Sokół” zaczął pływać w 2002 roku i przez kolejne 16 lat służby przebył prawie 26 tys. Mm i wykonał 174 zanurzenia.

Jeszcze zanim w czerwcu 2018 roku bandera na pokładzie „Sokoła” została opuszczona po raz ostatni, minister obrony narodowej wydał zgodę na nieodpłatne przekazanie go do Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni (MMW). Chętnych było więcej, ale to właśnie placówka pod kierownictwem Tomasza Miegonia przedstawiła najlepszą koncepcję na wykorzystanie tej jednostki, proponując przekształcenie jej w obiekt muzealny. Wkrótce potem MMW mogło rozpocząć długi proces przejmowania i przygotowywania „Sokoła” do nowej roli.

„Okręt stał się rzeczywiście nasz dopiero po dwóch latach, kiedy podpisałem porozumienie z komendantem portu wojennego”, mówi dyrektor Miegoń. Wcześniej, zgodnie z procedurami, wymontowano z niego niektóre elementy wyposażenia. Największą trudnością w początkowej fazie robót było ustalenie, w jaki sposób należy pozbawić jednostkę cech bojowych, by mogła stanąć na terenie muzeum. Pierwotnie planowano wyciągnąć z niej sonar, wyrzutnie torped, peryskop, a nawet przewiercić silniki, żeby nikt ich nie mógł uruchomić. „Byłoby to kompletne zniszczenie obiektu”, podsumował dyrektor MMW. „Zwróciliśmy się z tym problemem do Wojskowego Instytutu Technicznego Uzbrojenia i na szczęście trafiliśmy na rozsądnych ludzi. Ustaliliśmy, że na lądzie »Sokół« nie jest niebezpieczny”, tłumaczy Miegoń.

Przekształcenie okrętu w obiekt muzealny odbywało się na początku w PGZ Stoczni Wojennej. Z „Sokoła” wymontowano baterie akumulatorów, które były również balastem (około 80) i w ich miejsce umieszczono ekwiwalent wagowy w postaci betonowych bloczków łatwych do ewentualnego usunięcia.

Jeszcze zanim w czerwcu 2018 roku bandera na pokładzie „Sokoła” została opuszczona po raz ostatni, minister obrony narodowej wydał zgodę na nieodpłatne przekazanie go do Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni.

W stoczni „Sokół” został także oczyszczony, pomalowany i wprowadzony do hali, gdzie kontynuowano prace. „Na wszystkich etapach mogliśmy liczyć na życzliwość marynarki wojennej i wszystkich instytucji, z którymi musieliśmy się kontaktować”, podkreśla dyrektor muzeum i dodaje: „Nikt nam nie rzucał kłód pod nogi, każdy pomagał, jeśli tylko mógł”.

OKRĘT NA KOŁACH

Kiedy „Sokół” był poddawany tym wszystkim zabiegom w stoczni, MMW zastanawiało się, gdzie ulokować tak wyjątkowy obiekt. Pierwotnie planowano ustawić go w sąsiedztwie ORP „Błyskawica”, który cumuje w Porcie Gdynia kilkaset metrów od budynku muzeum. Wymagałoby to jednak budowy doku, co okazało się zbyt kosztowne (kilkadziesiąt milionów złotych) i trudne w realizacji. Teren musiałby być ponadto dzierżawiony od miasta. Wszystkie te kwestie sprawiły, że MMW postanowiło ustawić „Sokoła” tuż obok wejścia do swojego budynku, w bezpośrednim sąsiedztwie plaży miejskiej.

Transport morskiego eksponatu ze skweru Kościuszki do docelowego miejsca na terenie plenerowej ekspozycji przy Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni. 23 listopada 2023 roku

Po zakończeniu prac w stoczni 23 listopada 2023 roku ORP „Sokół” został przetransportowany na specjalnym pontonie do portu w Gdyni (w miejsce odholowanej na ten czas „Błyskawicy”), a następnie przewieziony do przygotowanej niecki na terenie muzeum. To było wielkie wydarzenie! Tomasz Miegoń pamięta, że jesienna aura nie odstraszyła gapiów, którzy tamtego listopadowego dnia przybyli do Gdyni z różnych zakątków Polski, by zobaczyć okręt podwodny jadący przez centrum miasta. Cały transport kołowy trwał kilkanaście godzin, wymagał miejscowego wzmocnienia nawierzchni chodnika i wycięcia jednego drzewa (w jego miejsce zasadzono nowe). Co ciekawe, firma transportowa nie posługiwała się dźwigiem, lecz jedynie hydraulicznymi podnośnikami. A „Sokół” trochę ważył – z przyspawanymi podstawami, pozbawiony betonowego balastu, resztek paliwa i olejów były to 352 t.

WSZYSTKIE RĘCE NA POKŁAD

Przez ostatni rok pracownicy muzeum i różni wykonawcy intensywnie przygotowywali „Sokoła” do zwiedzania. Wymagało to ogromnego zaangażowania, specjalistycznego sprzętu i wiedzy. Dyrektor wspomina, że do odtłuszczenia wnętrza i jego pomalowania zgłosiło się kilka firm, które miały uwinąć się w miesiąc. Nie brakowało chętnych, którzy deklarowali się wykonać pracę w kilka dni, ale gdy wchodzili na pokład, od razu rezygnowali. Ostatecznie udało się jednak znaleźć solidnych wykonawców, którzy podołali wszelkim zadaniom, i dziś prace we wnętrzu okrętu są ukończone w 95%.

Niedługo „Sokół” będzie otwarty dla zwiedzających. Wchodząc na pokład (w części dziobowej i rufowej wycięto specjalne rozsuwane włazy), goście będą mogli się poczuć jak na prawdziwym okręcie podwodnym, służącym jeszcze kilka lat temu pod biało-czerwoną banderą. Zobaczą osiem wyrzutni torped, koje, kuchnię, toalety, miniaturową kajutę dowódcy, strefę dowodzenia, będą też mogli spojrzeć przez wysunięty peryskop. Wizyta na „Sokole” to niezapomniane doświadczenie dla kogoś, kto wnętrza okrętów podwodnych kojarzy wyłącznie ze zdjęć czy filmów. To klaustrofobiczne przestrzenie, wąskie przejścia, strefa bytowa ograniczona do minimum, a wszystko spowite masą rur, przełączników, wskaźników i mechanizmów wszelkiego rodzaju.

Muzeum stara się uruchomić przynajmniej część urządzeń z monitorami.

ORP „Sokół” jako obiekt muzealny musiał być oczywiście odpowiednio przystosowany i wyposażony w klimatyzację, wentylację czy wspomniane włazy. Ale poza tym w okręcie niewiele zmieniono. Muzealnicy zdobyli oryginalne elementy wyposażenia, a nieliczne zamienniki są w zasadzie nie do odróżnienia od pierwowzorów. Z zewnątrz pomalowano go na czarno, odtworzono oznaczenia, numer okrętu na osłonie kiosku i godło państwowe. Na obie burty powrócił także malunek sokoła, który towarzyszył rejsom polskich marynarzy.

„»Sokół« nie ma być wyłącznie kolejnym obiektem muzealnym przeznaczonym do zwiedzania, ale również rodzajem memoriału dla wszystkich naszych 25 okrętów i ich załóg, które mieliśmy w historii”, zapowiada dyrektor Tomasz Miegoń, zwracając szczególną uwagę na pomoc byłych członków załóg i dowódców kobbenów w przygotowaniu „Sokoła” do nowej roli. W działania włączyli się m.in. dowódca 3 Flotylli Okrętów kadm. Andrzej Ogrodnik, dowódca Dywizjonu Okrętów Podwodnych kmdr Łukasz Szmigiel czy kmdr Tomasz Witkiewicz, czyli jeden z dowódców bliźniaczego „Sępa”, który został wycofany ze służby w 2021 roku. Kiedy ORP „Sokół” zostanie otwarty dla zwiedzających? „Myślimy o pewnej dacie w pierwszym kwartale przyszłego roku”, mówi enigmatycznie dyrektor muzeum, tłumacząc, że prace wykończeniowe to jedno, ale trzeba jeszcze czekać na odbiory techniczne dokonywane przez instytucje. Jednocześnie już dziś Tomasz Miegoń zaprasza na pokład tego wyjątkowego muzeum.

FOT. ADAM WARŻAWA/PAP (2), MAŁGORZATA BIGAJ/MUZEUM MW W GDYNI (2)

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl

POLSKA ZBROJNA nr 12/2024 / po służbie

Tropienie historii

Prace archeologiczne na Westerplatte pozwalają zapełnić białe plamy w historii II wojny światowej oraz odnaleźć poległych obrońców Wojskowej Składnicy Tranzytowej.

ANNA DĄBROWSKA

Westerplatte i jego obrona we wrześniu 1939 roku przez załogę Wojskowej Składnicy Tranzytowej (WST) stały się symbolicznym początkiem II wojny światowej oraz przykładem polskiego oporu przeciw agresji III Rzeszy. Teraz powstaje tam Muzeum Westerplatte i Wojny 1939, oddział Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Jednocześnie od ośmiu lat na tym terenie prowadzone są szczegółowe badania archeologiczne.

„Półwysep nie został nigdy sukcesywnie przebadany przez archeologów. Zależy nam na najpełniejszym poznaniu historii Wojskowej Składnicy Tranzytowej poprzez odkrycie i udokumentowanie wszystkich obiektów z nią związanych: budynków, elementów infrastruktury, a także zmian w ukształtowaniu terenu spowodowanych walkami, takich jak leje po bombach czy okopy”, tłumaczy Filip Kuczma, kierownik Działu Archeologicznego MIIWŚ i szef zespołu prowadzącego badania.

Jak podkreśla prof. dr hab. Rafał Wnuk, p.o. dyrektor MIIWŚ, zasadniczym celem badań jest odnalezienie poległych obrońców Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Prace archeologiczne pozwalają też zapełnić wiele białych plam z historii półwyspu, a odkrywane podczas nich artefakty i pozostałości budowli staną się ważnymi eksponatami ilustrującymi dzieje obrony WST. „Ponadto badania to niezbędny, wstępny etap zagospodarowania pola bitwy o Westerplatte i budowy nowego muzeum. Dopóki archeolodzy nie zakończą swej pracy, inne ekipy nie mogą tam wejść”, dodaje prof. Wnuk.

KAPSUŁY CZASU

Dotychczas archeolodzy przebadali blisko 9,5 tys. m2 terenów dawnej WST. Na tym obszarze odkryli i udokumentowali większość najważniejszych obiektów, m.in. relikty willi podoficerskiej i oficerskiej, stare koszary, kasyno podoficerskie, pomocnicze gospodarstwo rolne Mikołajewo czy relikty wartowni nr 5. „Miejsca badań typujemy na podstawie kwerendy połączonej z analizą archiwalnych zdjęć i wyników badań geofizycznych, którymi objęto obszar ponad 16 ha”, wyjaśnia Filip Kuczma.

Na początku listopada 2024 roku zakończono 11. etap prac. Jak podkreśla archeolog, to był udany sezon. Badaczom udało się odkryć w okolicach budynku byłej elektrowni stanowisko polskiej armaty polowej wz. 1902 kalibru 76,2 mm, tzw. putiłówki. 1 września 1939 roku działo ostrzeliwało niemieckie pozycje po drugiej stronie kanału portowego. Tego samego dnia armata została uszkodzona i przestała być zdatna do użytku. Po kapitulacji polskiej placówki Niemcy zabrali ją jako trofeum, a po wojnie ślad po niej zaginął. Przy stanowisku odkryto część okucia koła od armaty, jedyny zachowany fragment zaginionej putiłówki.

Dotychczas archeologowie na Westerplatte przebadali prawie hektar terenów dawnej wojskowej składnicy tranzytowej.

Prowadzono także badania w leju po ćwierćtonowej niemieckiej bombie zrzuconej na Westerplatte 2 września 1939 roku. „Teren Wojskowej Składnicy był przez Niemców tak silnie bombardowany i ostrzeliwany, że po walkach przypominał krajobraz księżycowy, pełen kraterów po wybuchach”, opisuje Kuczma. Archeolodzy przebadali już kilkanaście takich lejów. Podczas porządkowania półwyspu Niemcy wykorzystywali je jako doły śmietniskowe, do których trafiły rzeczy uznane za niepotrzebne. Dziś te miejsca to dla archeologów prawdziwe kapsuły czasu, w których zachowane są cenne przedmioty z wyposażenia WST. W badanym w tym roku leju odnaleziono m.in. świetnie zachowaną emaliowaną tabliczkę pochodzącą zapewne z drzwi jednego z administracyjnych pomieszczeń. Napis na niej głosi: „Interesantów przyjmuje się w dnie powszednie od godziny 10 do 19”.

BEZCENNE PRZEDMIOTY

W sumie podczas 11 etapów prac odkryto ponad 97 tys. przedmiotów obrazujących historię Westerplatte, a 38 tys. spośród nich uznano za zabytki o dużej wartości historycznej, wystawienniczej i naukowej. „Najcenniejsze z nich trafią na przygotowywaną wystawę archeologiczną, której otwarcie zaplanowano na przyszły rok w budynku byłej elektrowni”, podaje Aleksandra Trawińska, rzeczniczka MIIWŚ. Są wśród nich elementy polskiego uzbrojenia, umundurowania i wyposażenia, w tym m.in. pistolet Browning wz. 1900, buty saperskie wz. 1931, drewniane nosidła używane przez polskich jeńców cywilnych podczas porządkowania terenu WST, a także przedmioty z wcześniejszego okresu, np. kule muszkietowe czy pruskie guziki mundurowe.

„Dla mnie najcenniejsze są przedmioty, które możemy powiązać z konkretnymi osobami i wydarzeniami, jak orzełek wz. 1919 z czapki garnizonowej, który nosi ślady eksplozji. Odnaleźliśmy go niedaleko zbombardowanej wartowni nr 5, w której poległo co najmniej siedmiu polskich obrońców. Orzełek należał zapewne do jednego z nich”, opowiada Filip Kuczma. Jak dodaje, tak samo cenne są przedmioty odkryte przy szczątkach westerplatczyków, np. portfel z częścią żołdu wypłaconego żołnierzom tuż przed wybuchem wojny.

POSZUKIWANIE BOHATERÓW

Archeologowie podczas wykopalisk na terenie Westerplatte odnaleźli także szczątki 22 osób. „Najważniejsze było odkrycie szczątków dziewięciu polskich żołnierzy, ale równie istotne jest odnalezienie czterech ciał cywilnych ofiar egzekucji”, podaje prof. Wnuk. Miejsce pogrzebania przez Niemców polskich obrońców zlokalizowano w 2019 roku. Część z nich zginęła w wartowni nr 5, pozostali polegli w innych częściach półwyspu. Archeolodzy wytypowali miejsce poszukiwań, analizując fotografie wykonane przez niemieckich żołnierzy i porównując je z obecnym krajobrazem. Wykorzystano także wyniki prac geofizycznych.

Podczas wykopalisk odnaleziono szczątki 22 osób, w tym dziewięciu polskich żołnierzy i czterech cywilnych ofiar egzekucji.

Dzięki współpracy z Pomorskim Uniwersytetem Medycznym w Szczecinie oraz pionem śledczym Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku udało się zidentyfikować siedem odnalezionych osób: plut. Adolfa Petzelta, kpr. Jana Gęburę, kpr. Bronisława Peruckiego, st. strz. Władysława Okrasę (lub Okraszewskiego), st. leg. Ignacego Zatorskiego, st. leg. Zygmunta Ziębę i leg. Józefa Kitę.  Dwaj obrońcy, których tożsamości na razie nie potwierdzono, to najprawdopodobniej strz. Konstanty (lub Stefan) Jezierski i leg. Antoni Piróg. W 2022 roku bohaterowie spoczęli na nowym cmentarzu żołnierzy Wojska Polskiego wraz ze swoim dowódcą, komendantem WST mjr. Henrykiem Sucharskim.

W tym roku w rejonie stanowiska putiłówki badacze odkryli cztery szkielety mężczyzn w wieku 25–55 lat. Zostały przewiezione do PUM-u do analizy antropologicznej, sądowo-medycznej i genetycznej. Odnalezione przy nich pozostałości ubrań – w tym skórzany element czapki, tzw. potnik, z napisem Bydgoszcz czy ołówek z sygnaturą fabryki St. Majewski SA – wskazują, że są to zapewne zamordowani przez Niemców polscy więźniowie, których zmuszono po walkach do uporządkowania terenu WST. Na Westerplatte odkopano również szczątki ośmiu niemieckich żołnierzy poległych podczas walk z Armią Czerwoną w 1945 roku oraz prawdopodobnie żołnierza radzieckiego, który zginął w trakcie zajmowania Gdańska.

Jak podaje Filip Kuczma, analiza źródeł archiwalnych wskazuje, że na półwyspie mogą znajdować się jeszcze szczątki co najmniej trzech spośród 15 polskich żołnierzy, którzy zginęli tutaj we wrześniu 1939 roku. Oprócz dziewięciu westerplatczyków pogrzebanych na miejscowym cmentarzu w czasie walk poległ także strz. Jan Czywil, którego Niemcy pochowali na Zaspie w Gdańsku. Spoczywają tam także zapewne zabrani przez Niemców z pola bitwy st. sierż. rez. Wojciech Najsarek i strz. Bronisław Uss.

SPŁACANIE DŁUGU

Na terenie Westerplatte pozostali najprawdopodobniej: kpr. Andrzej Kowalczyk, strz. Władysław Jakubiak i leg. Mieczysław Krzak, co do którego badacze mają najwięcej danych. Żołnierz zginął 2 września na stanowisku obserwacyjnym na przedpolu placówki „Fort”. Jego zwłoki towarzysze broni przykryli gałęziami i darnią w miejscu, w którym poległ. W styczniu 1940 roku polscy więźniowie sprzątający obszar WST znaleźli ciało polskiego żołnierza, które Niemcy kazali im spalić i ukryć.

Badania na Westerplatte będą prowadzone co najmniej do zakończenia inwestycji muzealnej, czyli do 2027–2028 roku. „Chcielibyśmy jednak w przyszłości przebadać także tereny po Wojskowej Składnicy Tranzytowej należące obecnie do wojska i do morskiego oddziału Straży Granicznej. Będziemy też kontynuowali poszukiwania szczątków poległych obrońców, aż do momentu, w którym wyjaśnimy, gdzie spoczywają”, wyjaśnia archeolog. Jak dodaje, w ten sposób Polska spłaci dług wobec swoich bohaterów.

FOT. MUZEUM II WOJNY ŚWIATOWEJ (3)

Zapraszamy na portal polska-zbrojna.pl oraz do e-sklepu: sklep.polska-zbrojna.pl